Tuesday, 13 August 2019

વારતા શિબિર - ૧ (મુંબઈ) ~  સીઝન ૨

મુંબઈ વાર્તા રે વાર્તા શિબિર/ સીઝન-ટુ
તારીખ-૪-૮-૨૦૧૯બોરીવલી/મીનાક્ષીબેનના  નિવાસ્થાને-પરાગ જ્ઞાની.





મુંબઇને માણવાલાયક રાખવાનો યશ કોઈને આપવો હોય તો એ મુંબઈના વરસાદને આપવો પડે.જ્યારે વરસાદથી મુંબઈ જળબંબાકાર થઈ જાય અને વાહનવ્યવહાર ઠપ થઈ જાય પછી ધારેલી જગ્યાએ પહોંચવાની મથામણ એ પહેલીવારના  પ્રેમિકાના મિલન જેટલી* રોમાંચક  હોય છે. ત્રણ વાગ્યાની રવિવારની શિબિર રાખવી/ન રાખવી એનો નિર્ણય બપોરે બાર વાગ્યે વરસાદની સ્થિતિ જોઈ લેવાનું નક્કી થયું. આખરે રવિવારની વામકુક્ષિને મનમાં આણ્યા વગર બપોરે દોઢ વાગ્યે, એક હાથમા બકોર પટેલની યાદ આપતી લાંબી કાળી છત્રી અને ખભે થેલો ભેરવી પીજીજી યાહોમ કરી ઘર બહાર પડ્યા. વચ્ચે લોઅર પરેલ સ્ટેશને (કવિ નામધારી) ‘નીરજ’ ચઢશે અને સાથે ગામ ગપાટા મારતા કલાકે અમે બોરીવલી  પહોંચવાની ઈચ્છા કરી' હતી. પરેલ સ્ટેશન આવતાં જ માઈક પર એનાઉન્સમેન્ટ થયું, “કવિ  નીરજ/ આ ટ્રેન/ પકડી શકે એમ નથી../ એટલે લાગતા વળગતાઓએ/ તરત જોઈતો નિર્ણય લઈ લેવો..”વરસાદી મુબઈની રવિવાર બપોરની  ટ્રેન અનોખી હોય છે.વળી કલાકની મુસાફરી હોય તો વાંચવા અન્યથા કોઈ  ગમતો/ગમતી મિત્ર સાથે હોય તો બેમતલબ વાતો કરવા મજાનું સ્થળ છે. અને એટલે જ વાતોનો રસિયો આ જીવ હેઠે ઊતરી પડ્યો..(છત્રી સહિત હોં!) અને  પછી નીરજના આવ્યા પછી  પ્રવાસ ફરી શરૂ કર્યો.











મીનાક્ષીબેન મુંબઈ ગધ્યસભાના વરિષ્ઠ સભ્ય.પણ ’વાર્તા રે વાર્તા’માં પહેલીવાર જોવા મળ્યા.
એટલું જ નહીં એમના બિઝનેસ વૂમન દીકરીના સહકારે વી-આર-વીની આ શિબિર માટે યજમાન બનવા ઉત્સાહભેર રાજી થયાં હતાં. સમીરાએ ‘વીઆરવી' વિષે એમને અવગત કર્યા, આપ પિતૃપક્ષે એક સાહિત્યિક માહોલમાંથી આવો છો, પણ સાસરે એથી જુદું જ વાતાવરણ. ત્રીસ વર્ષ પછી સુયોગ થતાં ફરી લખવા કમ્મર કસી અને સતત દસ વર્ષ લખ્યું.   મીનાક્ષીબેનની આ ત્રીસ વર્ષના લેખન વગરના જીવનની વાતને સામે પક્ષે,  લગ્ન પહેલાં ટેકનિકલ ફિલ્ડમાં કામ કરતાં સમીરા, લગ્ન પછી  ક્રિએટિવ રાઈટીગ તરફ અચાનક વળ્યા. “કહો કે -લગ્ન મને ફળ્યા’.”એમ વાતને મૂકી એમણે શિબિરમા જરુરી  હાસ્યરસ વહેડાવ્યો. * એમની વાતનો સૂર પકડતા રાજુએ એની અસ્ખલિત વાતોનો ધોધ વહેડાવવો શરૂ કર્યો. “એકવાર લખવાનું શરૂ કરો પછી જેમ જેમ આપણી લેખન વિષેની સભાનતા વધતી જાય એમ લખવું વધું ને વધું અઘરું થતું જાય. સભાનતા વધે એમ લેબર વધે!” 

(લગભગ આ સમયે ફુદીના, લીલી ચાય નાખેલી ખુશ્બૂદાર ચાય અને નાસ્તા પીરસાયા.. સૌજન્ય: મીતા દીક્ષિત.)

મુખ્ય બે વિષય સાથે રાજુએ તૈયાર થઈ આવેલા. રાજુએ -પ્રથમ  વિષય તરીકે, ‘મુબઈ શિબિર ક્યાં કરવી’ એ ફરી ફરી ચર્ચાતો પણ  અણઉકેલ્યો રહી ગયેલો પ્રશ્ન પહેલો હાથ ધર્યો.
વેસ્ટર્ન, સેન્ટ્રલ અને-સાઉથમાં ફેલાયેલા મુંબઈ માટે અંધેરી વચ્ચે વસેલું છે અને સેન્ટ્રલ વેસ્ટર્ન રેલ્વે અને મેટ્રો ટ્રેનથી પણ જોડાયેલું છે.અંધેરી-ભવન્સ આવી પ્રવૃત્તિ માટે મળી શકે. પણ સ્ટેશનથી એનું અંતર ઘણું હોવું એ મુદ્દે એનો છેદ ઊડી ગયો. “વાર્તા જેવી ક્રિએટીવ પ્રવૃત્તિ માટે પ્રાકૃતિક સ્થળો વધારે  અનૂકુળ ના આવે?..”રાજુના મોઢે સૌ મુંબઈ શિબિરાર્થીઓના સ્મરણમાં કાયમી સ્થિત પ્રિય સ્થળનો પરોક્ષ ઉલ્લેખ  થતાંવેંત એનો ઉત્સાહભેર હોંકારો મેં અને સમીરાએ આપ્યો.  જાણે કોઈ પ્રિયજનનુ નામ બોલતાં હોઈએ એમ એકસાથે “ નેશનલ પાર્ક..!” હર્ષભેર બોલી પડ્યા. વળી “ત્યાં ફોટા પણ સરસ પડે” એવું  સૌને મનગમતું કારણ ઉમેરી નેશનલ પાર્ક ની મહત્તા પર  સમીરાએ જોર મૂક્યું..એ પછી પેટા મુદ્દો ઓવરનાઈટ શિબિર વિષે હાથ  લેવાયો. આજસુધી તમામ શિબિર સવારથી સાંજ સુધીમાં આટોપી લેવાઇ. રજાના દિવસે શિબિરમાં ”મારે નાના સૈફને સાથે લાવવો પડે” એમ કહી સમીરાએ  રાજુને એમ બોલવા મજબૂર કર્યા કે, “એક/બે મહિનાના- કોઈ એક દિવસ, કોઈ બીજું પણ આપણી જવાબદારી લઈ જ શકે…આપણે જ્યારે કોઈ એક દિવસ નક્કી કરી, ઘણાં બધાં કલાકો  શિબિર શરૂ કરી ત્યારે એ અંધારામાં જ છોડેલું એ તીર હતું..અને એ ફળ્યું. ઓવર નાઈટ શિબિરથી આપણને, આપણી વાર્તાને કેટલો ફાયદો થાય એ આપણે અનુભવે લઈને જ  જાણી શકીએ. પરંતુ આપણે એક સિરિયસ પ્રવૃત્તિ હાથ ધરી બેઠાં છીએ. આપણે આપણા જડ વિચારો, આદતો  વિષેના  કમફર્ટર્ઝોનમાંથી હવે બહાર આવવું પડશે..અને વાર્તા વિષે વધારે સિરિયસલી કામ હાથ ધરવું પડશે.”

બીજો મુદ્દો સિલેબસ વિષેનો લેવાયો. નવી સીઝન છતાં શરૂઆત પહેલાં ચેપ્ટરથી જ કરીશું. કારણ ક્રિયેટીવ ફિલ્ડમાં આ છુટી ગયું કે આ પતી ગયું એવું નથી હોતું.સૌ પ્રથમ ચર્ચા નેહા રાવલની વારેવા ફેસબુક જુથ પરની પોસ્ટ પ્રેરિત વિષય : “એક લેખક તરીકે આપણી વાર્તા શું  સરળ હોવી જોઇએ? વાર્તા લોકપ્રિય થાય એ ઉદ્દેશથી લખાવી જોઈએ? લેખકોએ એવી  સભાનતા સાથે લખવું જોઈએ અને એક વાચક તરીકે ન સમજાતી વાર્તા વિષે આપણું શું સ્ટેન્ડ હોવું જોઈએ?” એ લેવામાં આવ્યો.

  રાજુએ વાત શરૂ કરતાં કહ્યું,



“દરેક વાર્તાકાર પછી એ મધુરાય હોય કે ચંદ્રકાંત બક્ષી હોય, સૌની પોતપોતાની શૈલી હોવાની. શું સૌ વાચક સુધી એમની આ શૈલી/વાર્તા પહોંચે છે? કે પછી અમુક વર્ગ ને ખૂબ મજા પડે છે જ્યારે અમુક વર્ગને કશું સમજાતું નથી.આમાથી બે પ્રકારના પ્રશ્ર્નો ઊભાં થાય છે.જેમને એ લખાણ સમજાતું નથી એમણે પોતાને વધુ પ્રવૃત કરવાની જરૂર  છે? કે પછી સામા પક્ષે લેખકે દયા -માયા ભાવ રાખી વાચકને નજર સામે રાખી લખવું જોઈએ? “ સૌ શિબિરાર્થીઓમા આ પ્રશ્ર્ન ફેરવવામાં આવ્યો

• નીરજ કંસારા:
“ વાર્તા સમજાઈ કે ન સમજાઈ એ પ્રશ્ર લેખકનો નહીં, વાચકનો છે. લેખકે સરળ કે ગહન લેખન નહી, પણ સારું લખવું એ જ અપેક્ષિત છે. હું મારી વાર્તા બને એટલી સરળ લખવા કોશિષ કરીશ. પણ જો એમ કરતાં વાર્તાનું ઓરા અને સ્ટ્રકચર ડેમેજ થતું હોય તો હું એ ન બદલું. મને સમીરાની મુનશી વિજેતા વાર્તા પણ નથી સમજાઈ પણ એ માટે મારે સજ્જ થવું પડશે.જ્યાથી એ  વાર્તા ના સમજાઈ ત્યાં જઈને વાર્તા ફરી ફરી વાંચવી એ રીતે હું શીખતો રહું છું.”

અહીં મીનાક્ષીબહેને ઉમેરતા જણાવ્યું કે “લેખક પોતાનું મનોમંથન લખાણમાં ઉતારે અને એકવાર લેખકને એ વિષે  સંતુષ્ટિ થઈ પછી એ ના બદલી શકાય.” 

સમીરાએ
સુરત સ્થિત નેહા રાવલને યાદ કરતાં કહ્યું,”મને આ વિષે નેહાનો અપ્રોચ ગમે છે. તમને જો કોઈ લેખકની કૃતિ ના સમજાય તો તેમને જ ફોન જોડો અને લેખક શું કહેવા માંગે છે એ જાણો.આથી લેખકને પણ જાણ થાય કે કશું ક ના સમજાય એવું એની કૃતિમાં છે.પરંતુ હું હું પોતે એક લેખક તરીકે કહીશ કે-આય ડોન્ટ કેર! મેં શરુઆત માં મારી ના સમજાયેલી કૃતિ ને સરળ કરવા કોશિષ કરી પણ પછી એ  મને પોતાને જ ના ગમી.કોઈ કૃતિ મને ના સમજાય ત્યારે હું લેખક અથવા જાણકારને પૂછું પણ લેખક આવું શા માટે લખતાં હશે એવું નથી વિચારતી. મારી ‘ચંપાનો ગજરો ‘ કોઈને નથી સમજાઈ એનો મને અફસોસ છે જે મારા મતે મારી બેસ્ટ કૃતિ છે.’સુમી’ સફળ કૃતિ છે પણ એમાં કશું એવું છે જે વિષે હજું હું પણ ક્લિયર નથી. મધુરાયની કોઇ વાર્તા આખી ન સમજાય પણ ક્યાંક કશુંક સ્પર્શી જાય. એ પછી ઉત્સુકતા જાગે/કયૂરોસીટી..તમને એ ફરી સમજવા મજબૂર કરે. જ્યારે અમુક વાર્તાનું પોત એવું હોય છે કે એ તમને ક્યાંય ના અડે..”

અહીં પીજીજીએ એમના ઘરે વારંવાર વાર્તા પઠનના અનાયાસ બનતાં પ્રસંગોમાંથી એક પ્રસંગ યાદ કરતા કહ્યું કે, “ હું એક કૃતિ વાંચુ ત્યારે  બે શ્રોતા હોય, તો એક કૃતિ બંનેને અલગ અલગ સ્તરે પહોંચે છે. કોઈ મારા ઘરે આવી વાર્તાનું પુસ્તક માગે ત્યારે કોને કયું પુસ્તક અપાય, એ વિષે હું સભાન હોઉં છું. મતલબ સૌ પોતપોતાના સ્તર, સમજ મુજબ વાર્તાને પામે છે. એમાં લેખકે વાર્તામાં ફેરબદલ કરવાનો પ્રશ્ન જ નથી.”

અહીં બીજી વારની-ચા અને હવે મસાલાવાળી આવી!..અને સાથે સ્ટેજ અદાકારા મીના પુરાણીએ એન્ટ્રી કરી. આવતાં વેંત  ચર્ચામાં ઝુકાવતાં એમણે કહ્યું, “મને ’સુમી’ વાંચી ત્યારે થયું કે આ ગહન વિષય છે. મને સમજાતું નથી. ત્યાં મારી સમજમાં કશુંક ઓછું પડે છે, ફરી વાંચી. લેખકને પૂછું..? એમ એક પછી એક સ્તરે વાર્તાની નજીક જવાનો પ્રયત્ન કર્યા કર્યો.” અહીં સમીરાએ રાજુની એક વાર્તા ‘ચલતચિત્ર’ ને યાદ કરી. જે ઘણી અઘરી હતી. પણ જેવી મને સ્પર્શી મેં ફરી વાંચવા, સમજવાની કર્ટસી બતાવી..એ પછી એક નવું જ લેયર ઉઘડ્યુ..”

• મીનાક્ષીબહેને મમતામા એમની રિજેક્ટેડ કૃતિ વિષે મધુરાયની ટિપ્પણી ”આ વાર્તા તો મને રોજ ટીવી પર આવતી વાતો જેવી લાગે છે..” એના અનુસંધાનમાં કહ્યું કે લેખક પોતાના મનમાં જે ઊગે એ લખતો હોય છે, આપણે વિચાર કરીને જ લખીએ.આપણે વાચકને કે સંપાદકોને  સમજાવવા લખતાં નથી, આપણે લખવું છે માટે લખીએ છીએ.”

હવે સમય હતો રાજુના આખરી પ્રતિભાવનો કારણ કિશોરભાઈ
હજુ આવ્યા નહતા. ઓવર ટૂ રાજુ ધી ગાઈડ.

“ લેખકો દગાબાજ હોય છે.ગુજરાતી સાહિત્ય માં એક સમયે પારંપરિક ગ્રામ્ય પરિવેશ અને સામાજિક નિસબત સાથે સારી વાર્તાઓ લખાઈ. ઉદાહરણ-મારી ચંપાનો વર, બિંદુની દાબડી, લતા શું બોલે? , વાત્રકને કાંઠે..આ વાર્તાઓ કલાની બધી શરતો પૂરી કરે છે, પરિવેશ સામાજિક અને સરસ કલાવિધાન.દરેક વાર્તાના કેરેકટર અજાણ્યા નથી, જાણીતી સ્થિતિ છે પણ અલગ મુદ્દે લખાઈ છે. એ પછી સુરેશ જોષી એ તદ્દન નવા ફલક, વિદેશી વાર્તાઓના પ્રભાવમાં વાર્તા ને જુદી રીતે જોવાની, મૂલવવાની, વિવેચનની દ્રષ્ટિ ખોલી આપી.અહી આધુનિક વાર્તાઓનો પ્રવેશ થયો.અને સાથે મોટી ગડબડ પણ થઈ (આ ‘ગડબડ’ શબ્દ રાજુ બોલે ત્યારે ખરેખર ગડબડ ફીલ થાય!) અહીં જે લેખકો (વાર્તા સહિત) લપસી પડ્યા એ વિષે મનન થવું જોઈએ એ ન થયું.અચાનક વાર્તાઓ મોર્ડન આર્ટ જેવી થઈ ગઈ.તમે એક કોરા સફેદ બોર્ડ પર એક કાળી લીટી દોરો અને બુધ્ધિ દોડાવો તો એક  અર્થ તો નીકળે જ, મતલબ વાર્તા ગમે તેવી લખેલી હોય એક અર્થ તો નીકળે જ.આ થઈ લેખકોની દગાબાજી, બ્લન્ડર.લેખકો ખિસ્સાકાતરુ ન હતાં પણ અસાવધપણે આચરેલું આ બ્લન્ડર હતું. વાચકને વાર્તા સમજાય નહીં છતાં સંપાદકો છાપે. લેખકોને થયું કે ન સમજાય એવું લખાણ લખાવું જોઈએ અને સંપાદકોને લાગ્યું જો હું આ નહીં છાપું તો હું સમજ્યો નથી એ સમજાઈ જશે.આમ વાર્તા એ ઓળખ ગૂમાવી અને આવું દરેક ભાષામાં થયું.ન સમજાય એવું લખવાનું આકર્ષણ થાય ત્યારે વાચક ગેરવલ્લે જાય છે.વાચક તરીકે આપણામાં, આ વાર્તાકાર ઉલ્લૂ બનાવે છે એ ક્લેરીટી આવવી જોઈએ. ‌વાચક તરીકે સમજાઈ જવું જોઈએ કે -નો,નોટ ધીસ.વાચક પણ વાર્તા ન સમજાવા છતાં સમજાઈ એવો દેખાવ કરતો હોય છે. છતાં આપણે વાચક તરીકે હંમેશા આપણો જ દોષ કાઢવાનો નથી.

હવે સહેજ વિષયાંતર.. વાર્તા કેવી રીતે વાંચવી અથવા  વાર્તા ક્યારે ન સમજાય. આપણે સૌ વસ્તુઓને અને માણસને સુધ્ધાં ટૂકડાઓમાં જોવા, મુલવવા ટેવાયેલા છીએ. આ માણસ જોક બહુ કરે છે, એ વિનોદી છે.  ફલાણાના કપડાંમાં ઠેકાણા નથી હોતા, એનામાં ડ્રેસિંગ સેન્સ જ નથી વગેરે વગેરે. માણસને સમજવા માંગતા હોઈએ તો એને સમગ્રતયા કેવો છે એ જોવો પડે.કોઈ એક  પ્રસંગ કે પ્રતિભાવ, કે ઘટનાને આધારે સ્ટેટમેન્ટ ના કરી શકાય. આપણે વાર્તાને મૂલવતા પણ એ જ ગડબડ કરી બેસીએ છીએ.વાર્તાને કેવી રીતે જોવી જોઇએ? આપણને સપાટી પરથી જોવા ટેવાયા છે.  વાર્તાની ગલીકૂચીઓમા અટવાઓ નહીં. એને શરૂથી અંત સુધી વાંચો. સારી ગલી, , ખરાબ ગલી, જે હોય એને ઓબ્જેક્ટીવ્લી શરૂથી અંત સુધી એકવાર વાંચી જાઓ. પછી બધું જ સારું/ખરાબ જે  પણ હોય, એકવાર બધું જ મગજમાંથી કાઢી નાંખો, બધું બાજુએ મૂકી પછી એક વાક્યમાં આખીયે  વાર્તાની  એક લાઈનમા સમરી બનાવો, એક ચિત્ર બનાવો મનમાં. બધુ જ ભૂલી જાવ.. એના વર્ણન, એના સંવાદો, બનાવ, પ્રિમાઈસ, પાત્રો, ડોસો, દરિયો,હોડી, માણસ..એમના ભાવ, ગુસ્સો, દયા બધું તોડી તોડી, વાર્તાનું એક હાડપિંજર બનાવો અને જુઓ છેલ્લે હાથમાં શું આવે છે? આ હાડપિંજરને આખીયે વાર્તા કેવી રીતે કોમ્પ્લિમેન્ટ કરે છે?  આપણે ધારોકે ‘તાશ્કંદ ફાઈલ’ ફિલ્મ જોઈએ.  એમાં કેટલાક દ્રશ્યો સારા હોય, ડાયલોગ, ગીત, બેકગ્રાઉન્ડ સંગીત ખૂબ ગમી જાય.. પણ ફિલ્મ પૂરી થાય પછી આપણે શું કરીએ છીએ? શાંતિથી બેસી વિચારીએ છીએ. અચ્છા..! (આ ‘અચ્છાઆઆઆ’  બોલતો રાજુ પણ નોટ કરવા લાયક.) આમાં આમ થયું, આપણને જે જે ગમેલું એનો મૂળ વાર્તા સાથે તાલમેલ બેસાડીએ છીએ. અને એ બધું અનકોન્શયસ્લી કરીએ છીએ, એ કોઈ સ્કુલમાં ભણાવાતુ નથી. હવે થાય કે પેલી કોમેડી શા માટે? પેલા કેરેક્ટરનો પેલો ડાયલોગ શા માટે? એમ મૂલવતાં જઈએ, કંટાળો આવ્યો વચ્ચે? તો યાદ એ પણ યાદ રાખો. કે પછી  લેખકે મજા કરાવી તો યાદ રાખીએ છીએ.અને એ બધાને એક પછી એક વન લાઈન સમરી સાથેનું/હાડપીજર સાથે એનુ અનુસંધાન જોડવા કોશિષ કરીએ..એમ કરતાં ૯૯% વાર્તા સમજાઈ જતી હોય છે.લેખકો ક્રિયેટીવ હોય છે અને સાથે દગાબાજ પણ હોય છે. પણ સ્કેલેટોન બનાવીએ ત્યાં લેખક ખુલ્લો પડી જાય છે.જ્યાં  સુધી વાર્તા પૂરી નથી થઈ એ સ્ટેજ પર છે અને આપણે ઓડિયન્સ. .છેલ્લી લાઈન આવી ગઈ,  વાર્તા હવે પૂરી થઈ ગઈ.નાવ વી  કેન ગો થ્રૂ-ઈટ અગેન.જાદુગર કોઈ જાદુ કરે તો તમારે એની હાથસફાઈ યાદ રાખવી પડે, ધ્યાન રાખવી પડે. પણ વાર્તા વિષે એવું નથી.તમે ફરી વાંચી શકો છો, પકડી શકો છો લેખકની ચાલાકી.એક ઓવર-ઓલ પીકચર પકડો.વાચકને ગૂમરાહ કરવામાં લેખકની જીત છે.પણ ત્યાં તમે હાર્યા. એને તમને હરાવવામાં રસ છે. પહેલાં વાર્તા સમજી લો પછી ભલે હારો.આહા! કેવો સરસ પ્લોટ! એ પછી ભલે કહો, પણ પહેલાં વાર્તા તો સમજો!






આ પછી વિષયાંતર સાહિત્ય અને એના ફિલ્માંકન તરફ વળી ગયું. ધ્રુવ ભટ્ટે ‘તત્વમસિ’ લખી અને એ પરથી ' રેવા’ નામની(હવે તો નેશનલ એવોર્ડ વીનર!) ફિલ્મ બની. જ્યારે કોઈ કૃતિ ઉપરથી ફિલ્મ બને ત્યારે વધારેમાં વધારે કૃતિની પંદર ટકા વાત પકડી શકે છે. લેખનમા ફક્ત પાંચ સંવાદથી એક આખુ ચિત્ર ઊભું કરી શકાય છે, જ્યારે ફિલ્મમાં હાવભાવ, કપડાં અને બીજું ઘણું આવે છે. જોનારનુ ધ્યાન ઘણી બધી વસ્તુમાં વહેંચાઈ જાય છે.  ફિલ્મમાં બધું દેખાય, સાહિત્યમાં  નહીં. શા માટે સાહિત્ય ક્રુતિ પરની ફિલ્મો બહુધા અસંતુષ્ટિ આપે છે ? કેમ કે બન્ને માધ્યમ જુદા છે અને બન્ને માધ્યમમાં ઘણું સામી પણ છે- આ સામ્ય ને કારણે દિગ્દર્શક સિનેમા માધ્યમ માટે આવશ્યક બાબતોનું રૂપાંતરણ ન કરવાની ભૂલ કરે છે અને ક્રુતિ વાચનાર ફિલ્મ જુએ ત્યારે ‘જેમનું તેમ ‘ પરદા પર જોવા છંતા સંતોષ નથી અનુભવી શકતો – ન એ અસંતોષ થયાનું કારણ સમજી શકે છે. મુદ્દે રજૂઆતના સિનેમાકરણમાં ત્રુટિ હોય છે.




આવા નાનકડા વિષયાંતર બાદ વાર્તા પઠન માટે જેમને ઈચ્છા હોય એમને સમય ફાળવાયો. મીનાક્ષીબેને ગદ્ય સભામાં લખાયેલી નાગકન્યા વાંચી સંભળાવી. “જેટલુ લખાયું છે એ સરસ લખાયું છે”એવો રાજુએ પ્રતિભાવ આપ્યો..

સમીરાની સુમી વિષે મીના પુરાણીએ પોતાની મુંઝવણ કહી એનો સમીરાએ સવિસ્તાર જવાબ આપ્યો. નિરજ કંસારા એક તાજી વાર્તા લખી આવ્યો હતો. એનું પઠન થયું. ખૂબ જ જુદા વિષયની વાર્તા માટે  સૌના ઘણા બધા સુઝાવ મેળવી શક્યો. વાર્તામાં સરસ વિષય વેડફાયાનો સુર ટીપ્પણીઓમા સામાન્ય  રહ્યો. આવનારા સમયમાં આ વાર્તા જરૂરી ફેરફારો સાથે વાંચવાનો લ્હાવો  મળશે એમાં બે મત નથી.અહી ભાષા વિષે મીનાક્ષીબેને નાની પણ ધ્યાનાકર્ષક ટીપ્પણી કરી. વાર્તામાં ‘ખમીસ ગયો' નહીં પણ ગયું હોવો જોઇએ. એમ ‘કબાટ ઉઘડ્યો' એક જગ્યાએ લખાયું હતું,  જે ઉઘડ્યુ હોવું જોઈએ.. અંગ્રેજી ભાષાના પણ રોજબરોજની વાતચીતમાં વણાઈ ગયેલા શબ્દોના જાતિ વ્યાકરણ દોષ તરફ ઈશારો કર્યો.રાજુએ એક જ લેયરમા પૂરી થઈ જતી  આ વાર્તા સાથે ગુલિવર્સ ટ્રાવેલ્સને યાદ કરી. બાળવાર્તા હોવા છતાં એ મોટેરાંઓને પણ અપીલ કરે છે.કારણ  બાળવાર્તા હોવાં છતાં એમાં પોલિટિકલ લેયર્સ પણ જોઈ શકાય છે.શ્રેષ્ઠ બાળવાર્તા એ છે જે મોટેરાં ઓને પણ સમજાય.

સમીરા
સતત અદભુત વાર્તાઓ લખી રહ્યાં છે એ વાત એણે એની કેટલીયે લખાયા વગર પડી રહેલી  વાર્તાઓમાંથી ફક્ત બે વાર્તાઓ અહીં વાંચીને ફરી પૂરવાર કર્યું.. બેમાંથી એક ફેન્ટસી અને બીજી મન્ટો યાદ આવી જાય એવી અદભુત વાર્તારસવાળી વાર્તા પઠનથી આપ્યો. રાજુએ બંને વાર્તા સરાહી અને સુઝાવ સાથે શીર્ષક માટે નામ પણ સૂચવ્યા. આ વખતે જ ‘વીઆરવી’ના અણમોલ રતન જેવા કિશોરભાઈએ મોડી મોડી પણ એન્ટ્રી કરી. એમને સમીરાની વાર્તા ફરી ટૂંકમાં સંભળાવવામા આવી. આ તરોતાજા વાર્તાએ એમને ઘડીકમાં શિબિરાર્થી કરી દીધા.એટલુ જ નહીં આ પ્રકારના થીમ પર એમણે એમના બાપુજીની નિખાલસ/ સ્પષ્ટ વાત કરવાની ખાસિયતનો મજેદાર કિસ્સો કહ્યો. નાની વયે કિશોરભાઈ અસ્પતાલમા દાખલ કરાયા હતા. પાસે જ એક ખાટલે કોઈ જવાન છોકરાને જોવા ટોળા આવતાં. પણ શું બિમારી છે એ કોઈ બોલે નહીં.આખરે કિશોરભાઈ એ એમના બાપુજીને જ પૂછ્યું અને એમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જવાબ આપતા કહ્યું, “એ છોકરાને છાતીએ સ્તન અસામાન્ય રીતે વધી રહ્યા છે.”


બીજી તરફ મીનાક્ષીબેન સમીરાની વાર્તા વડે ભૂતકાળમાં સરી પડ્યાં.યુવાન વયે/વર્ષો પહેલાં સાહિત્યના મિત્રોની મંડળીમાં બનેલો નાનકડો કિસ્સો યાદ આવી ગયો.એમના શબ્દોમાં, ” મિત્રો જોડે સાહિત્ય ની ખૂબ બધી વાતો થતી. એમાં એક પુરુષ મિત્રે વાતવાતમાં મારા ખભે હાથ મૂકીને વાત કરી! પત્યું! હું એવી શરમાઈ કે એક અઠવાડિયા સુધી કોલેજ ના આવી કે એમની સામું જોયું નહીં. આજે આ વિચારતા  હસવું આવે છે.”

આ પછી યજમાને તરત કિશોરભાઈને ચા પીરસી પણ એ પહેલાં એક ફરી આનંદ આવે એવો નાનકડો સંવાદ થયો. મીનાક્ષીબેને સ્વાભાવિક પૂછ્યું, “ચા માં સાકર કેટલી?”

કિશોરભાઈ એ આજકાલ ફક્ત હવામાન ખાતામાં જ વપરાતા શબ્દ, “સરેરાશ કરતાં ઓછી.” એમ કહી, સૌને શબ્દ કૌતુકનો લાભ આપ્યો.(હાસ્ય રસ ઈશારાનું શ્રેય –નિરજ કંસારાને.)

છેવટે નવા ટાસ્કની ખટમીઠી પીપર રાજુએ સૌને વહેંચી. યજમાનનો ગદગદ ભાવે  સાથે આભાર વ્યક્ત કરી સૌ કલમ રસિયા છૂટા પડ્યા.

છેલ્લે દોસ્તો, નવું અજબ ગજબ ટાસ્ક/રાજુના શબ્દોમાં..




કોઈ એક બિન સાહિત્યિક વ્યક્તિને પૂછો કે : ધારોકે હું તમારા માટે એક વારતા લખું તો એ કયા વિષય પર હોય ? તમને ગમતો વિષય કહો. હું તે વિષય પર વારતા લખીશ. લખ્યા બાદ જે તે વ્યક્તિને એ વારતા કેવી લાગી એ પણ જાણવું. ટાસ્કના ઉત્તરમાં એ વારતાનો વિષય શું કહેવાયેલ, વારતા અને લખાવનારની પ્રતિક્રિયા -આ ત્રણે બાબત હોવી જોઈએ.

અહીં બિન સાહિત્યિક એટલે જેનો આ કળા સાથે સીધો સંબંધ ન હોય. જે કોરી પાટી જેવી વ્યક્તિ હોય. નિયમિત વાચક હોય એની અમુક સમજ હોય જ વારતા કલા બાબત. પણ જેને વારતા સાથે પનારો નથી પડ્યો એની શું ઉમેદ હોઈ શકે વારતા પાસે ?

આ ટાસ્કના મૂળ ગાંધીજીના આ વાક્યમાં છે : કોશિયો સમજે એ કવિતા.

કોશિયો એટલે ખેડૂત.

ઓકે. છેવાડાના માણસ સુધી સાહિત્ય પહોંચવું જોઈએ એમ. આ વિધાન સાથે હું બિન શરતી સહમત નથી જ. પણ એક જુદો કોણ જોઈએ. છેવાડેના માણસની સાહિત્ય પાસે અપેક્ષા હોય તો શું હોય ? કેવી હોય ? 

આ ટાસ્ક એ અપેક્ષા સમજવાનો ઉપક્રમ.

~~ પરાગ જ્ઞાની (વારતા રે વારતા ટીમ તરફથી)





આગળ વાંચો »

Monday, 6 May 2019

વારતા શિબિર -૯ (અમદાવાદ) - નરેન્દ્રસિંહ રાણા

અમદાવાદ - સ્ક્રેપયાર્ડ  વારેવા શિબિર - ૨૮ એપ્રિલ  ૨૦૧૯ અહેવાલ :  નરેન્દ્રસિંહ રાણા





રવિવારે શિબિર હોય એટલે સવારથી જ દોડાદોડી હોય. સ્ક્રેપયાર્ડ પર પહોંચ્યો ત્યારે થોડું મોડું થઈ ગયું હતું. જુના અનુભવોના કારણે બપોરનું જમીને જ ગયેલો. આખો દિવસ ભૂખ્યા રહેવું પોસાતું નથી. શિબિરમાં આ વખતે કાયમી ભોજનનું ધ્યાન રાખનાર સભ્યોમાંથી કોઈ આવશે નહિ એવું લાગતા મારે આ પગલું ભરવું પડ્યું હતું.





































































x

#શીર્ષક : નિયમો તોડવાની મજા.






હું સ્ક્રેપયાર્ડ પર પહોંચ્યો ત્યારે રાજુ અને પ્રીતેશ બહાર બેસીને ચાને ન્યાય આપી રહ્યા હતા. મને આ જોઈને વિચાર આવ્યો કે જો સુત્રધારને ભવિષ્યમાં ચા કે બીડી, બન્નેમાંથી એકની પસંદગી કરવાની આવે તો એ શેની પસંદગી કરે?

મેં બીજા સભ્યો કેમ નથી આવ્યા એમ પૂછ્યું તો સુત્રધારે ધ્યાન દોર્યું કે પોસ્ટમાં લખેલો સમય થવામાં થોડીવાર છે. એ પછી જેમણે આવવાની બાંહેધરી આપી છે એમને ફોન કરીશું.

અમે શિબિરના કાયમી રૂમમાં જઈને બેઠા. મેં સુનિલ આવી રહ્યા છે કે નહીં એ પૂછ્યું. સુત્રધારે જણાવ્યું કે સુનિલ બે મહિના સુધી વ્યસ્ત છે. એ પછી મેં આજનો કાર્યક્રમ પૂછ્યો તો સૂત્રધારે જણાવ્યું કે આજે આપણે ખાસ તો ‘તમેં શા માટે લખો છો?’ એ વિષય પર ચર્ચા કરવાના છીએ. એમણે એ ચર્ચાનું દસ્તાવેજીકરણ વારેવાના બ્લોગ માટે અગત્યનું છે તેમ પણ જણાવ્યું અને અહેવાલ લખવાની જવાબદારી મને સોંપી.

મને થોડું ટેંશન થયું. કોઈ ખેલાડીને એમ કહેવામાં આવે કે ‘આ મેચ અગત્યની છે તેમાં ધ્યાન રાખીને રમજે’ તો જે ખેલાડીની હાલત થાય એવી જ મારી થઈ.

અમે ફરી કોણ કોણ આવી રહ્યું છે એની તપાસ કરવામાં પડ્યા. સંકેત રસ્તામાં જ હતો. છાયાએ પંદર મિનિટનો વાયદો આપ્યો. નમિતાએ બે વાગ્યે આવવાનું જણાવ્યું. વ્રજેશે આવી શકવાની અસમર્થતા દર્શાવી. ફરીદનો સંપર્ક ન થઈ શક્યો.

પ્રીતેશને મેં સાથે લાવેલ પુસ્તક ‘વળગાડ’ આપ્યું. મેં તેને એ એકતાને પહોંચાડવાનું છે એમ કહ્યું. ફરી અમે ત્રણેય વાતે વળગ્યા. સુત્રધારે ફેસબુક દ્વારા ગ્રુપના નિષ્ક્રિય સભ્યોને આપમેળે કાઢવામાં આવી રહ્યા છે તેમ જણાવ્યું. આવા જ એક સભ્યને ફરી ઉમેરવાનું કામ પણ મને સોંપ્યું. હું ઉમેરુ એ પહેલાં જ કોઈએ એમને ઉમેરી દીધા હતા.

સૂત્રધારે સાહિત્ય ક્ષેત્રને સોશિયલ મીડિયાના કારણે થયેલા નુકસાન ગણાવ્યા. તેમણે જણાવ્યું કે પહેલાના સમયમાં લોકો લખતા અને મિત્રોને વંચાવતા. ત્યારે મોટેભાગે લખનારને સાચો અભિપ્રાય મળતો. કદાચ શરૂઆતમાં શરમેધરમે
સાંભળનાર કે વાંચનાર મિત્રો પણ કંટાળીને સાચો અભિપ્રાય આપી દેતા. હવે સોશિયલ મીડિયાના કારણે એક નવી જ જાતનો વાટકી વ્યવહાર ઉભો થયો છે. લોકો સારું લગાડવા કે સારું દેખાડવા ગુણવત્તાને ચકાસ્યા વગર જ લાઈકસ કે કૉમેન્ટસ આપે છે. જે લખનાર માટે નુકસાનકારક છે. લખનાર આ લાઈકસ કે કૉમેન્ટસને જ ગુણવત્તા ચકાસણીના માપદંડ ગણી લે છે. લોકો પણ આવી ખોટી વાહવાહી મેળવતા સાહિત્યને સારું માની લે છે.

સુત્રધારે ફેસબુકના સી.ઈ.ઓ. ઝુકરબર્ગ દ્વારા લેવાયેલ યુઅલ નોઆ હરારીના ઈન્ટરવ્યુ વિશેની પોસ્ટ વાંચવા કહ્યું. સૂત્રધારના મતે તેમને ઝુકરબર્ગ વિશે એ એક વેપારી વ્યક્તિ છે એવી ધારણા હતી જે આ પોસ્ટ વાંચીને બદલાઈ. મેં જણાવ્યું કે મારા મતે ઝુકરબર્ગ વિચારોમાં માનનાર માણસ છે. તેને નવા વિચારો ગમે છે.

એ પછી થોડીવાર સુત્રધારના મોબાઈલમાં આવતી કેટલીક તકલીફો અને તેના કારણો વિશે ચર્ચા થઈ.

મેં કાયમની જેમ જ આ વખતના ટાસ્કના ઉતરો વિશે સુત્રધારનો અભિપ્રાય પૂછ્યો. તેમણે જણાવ્યું કે આ વખતના ઉત્તર વાંચીને એમને એમ લાગ્યું કે ગુણવત્તા સુધરી રહી છે. જો કે તેમણે સ્વીકાર્યું કે તેમણે બહુ ઉત્તર નથી વાંચ્યા. મેં અલગ અલગ ઉત્તરોની ચર્ચા કરી. ઉત્તરો વાંચવા મેં મારો મોબાઈલ પણ આપ્યો.

સુત્રધારને મેં જણાવ્યું કે આ વખતે ત્રણેક જેટલા નવા ટાસ્કકર્તા પણ જોડાયા છે. એમણે નવા ટાસ્કકર્તાઓના ઉત્તરોને પણ સારી શરૂઆત ગણી. એ સિવાય અમે છાયાના રંગો વિશેના લખાણની ચર્ચા પણ કરી. અમે બન્ને રંગોનું એ લખાણ જોરદાર છે એ વાત પર સહમત થયા.

એટલામાં સંકેત આવ્યો. તેણે ટેબલ પર પડેલી બાબુ સુથારની ‘વળગાડ’ જોઈને કહ્યું કે આ એણે પણ ખરીદ્યું છે. જો કે તેણે હજુ વાંચ્યું નથી. મેં પુસ્તકમાં શું છે એ વાત કરી.

સંકેતે શિશિર રામાવતના એક લેખની વાત કરી. આ લેખમાં પ્રેક્ષકોને કથામાં આગળ તેઓ શું જોવા માંગે છે એ વાતની પસંદગી કરવાની હોય તો કેવું રહે એ વિશેની વાત હતી. આવો પ્રયોગ નેટફ્લિક્સ કરી રહ્યું છે તેમ તેણે જણાવ્યું. સુત્રધારે લખાણમાં પણ આવો પ્રયોગ કરી શકાય તેમ જણાવ્યું. ‘તમે ફલાણી રીતે વાર્તા આગળ વધે તેમ ઈચ્છતા હો તો આ પાનાં નંબર પર જાઓ’ પ્રકારની સૂચના મૂકીને વાર્તા આગળ વધારી શકાય. તેમણે મડિયાએ કરેલા એક નાટ્યપ્રયોગની પણ વાત કહી જેમાં એક ખૂનકેસમાં દરેક વખતે પ્રેક્ષકોમાંથી પાંચ વ્યક્તિઓને જ્યૂરી બનાવવામાં આવતી. જે કારણે દરેક વખતે નાટકને અલગ અંત મળતો.

સુત્રધારે શિબિર શરૂ કરતાં પહેલાં છાયાની રાહ જોઈએ એમ કહ્યું. સંકેતે તેને કેવા પ્રકારનું વાંચન ગમે એ કહ્યું. એ હમણાં જેટલીવાર પુસ્તકોની ખરીદી કરે છે એટલીવાર બાળવાર્તાના પુસ્તક અચૂક ખરીદે છે એમ જણાવ્યું. સુત્રધારને એમાં કોઈ ખોટી વાત ન લાગી.

થોડીવારમાં છાયા પણ અમારી સાથે જોડાયા. તેઓ બે સાકરટેટી(આ સૌરાષ્ટ્રનો ભાષાપ્રયોગ છે. ગુજરાતમાં એને શું કહેવાય એ મને ખબર નથી) લાવેલા. મને બપોરના નાસ્તાનો પ્રશ્ન ઉકેલાયો હોય એમ લાગ્યું.

છાયાના આવતા જ સુત્રધારે જાહેર કર્યું કે સામાન્ય સંજોગોમાં તેઓ આટલા ઓછા સભ્યોની હાજરીમાં શિબિર લેવાના પક્ષમાં નથી પણ હવે કંઈ થઈ શકે તેમ નથી એટલે શિબિર લેવામાં આવશે. તેમણે જણાવ્યું કે જે લોકોને આ શિબિરની જરૂર છે એવા લોકો જ આજે હાજર નથી. તેમને જાણે ચાર શિક્ષકો એક વિદ્યાર્થીને ભણાવી રહ્યા હોય એમ લાગ્યું.

અંતે સુત્રધારે શિબિર શરૂ થવાની જાહેરાત કરી. સૌથી પહેલા ટાસ્કસ ઉપકારક કે અપકારક એ વાત પર ચર્ચા થઈ. સુત્રધારે જણાવ્યું કે જ્યાં સુધી કોઈ ધક્કો ન લાગે ત્યાં સુધી આપણે કોઈ કામ કરતા નથી. એમના મતે આપવામાં આવતા ટાસ્ક એક પ્રકારનો ધક્કો જ છે જે લખવાની પ્રેરણા આપે છે. એક સભ્યે મુકેલી પોસ્ટના કારણે આ મુદ્દો શિબિરમાં સમાવવામાં આવ્યો હતો. સુત્રધારે એક સરખી વાર્તા આવવાની એ સભ્યની દલીલનો જવાબ આપતા કહ્યું કે જો એવું થતું હોય તો એક જ વિષય પર અલગ અલગ પ્રકારની વાર્તાઓ કેમ આવે છે?

મેં ટાસ્ક દ્વારા એક જ વાત પર અલગ અલગ લખનારના દ્રષ્ટિકોણ જાણવા મળે છે એમ કહીને સુર પુરાવ્યો. આ પ્રક્રિયા દ્વારા એક જ વિષયને અલગ અલગ દ્રષ્ટિએ જોવાની તાલીમ પણ સભ્યોને મળે છે એમ પણ મેં ઉમેર્યું.

છાયાના મતે આ પ્રશ્ન જ અસ્થાને હતો. તેઓ માત્ર ટાસ્કની વાર્તાઓ જ લખતા હોવાના કારણે એમને તો ટાસ્ક જરૂરી લાગ્યા. સંકેતનો પણ અભિપ્રાય એવો જ હતો કે જે પદ્ધતિના પરિણામો આપણને મળ્યા છે એ પદ્ધતિ શા માટે બદલવી?

સુત્રધારે જણાવ્યું કે જો તેઓ ‘મનમાં આવે એ વાર્તા લખો’ -પ્રકારના ટાસ્ક આપે તો ઉતરોનું સ્તર કથળશે. તેમના મતે આપેલા બંધારણમાં વાર્તા લખવાની થાય ત્યારે લખનાર નવું નવું વિચારે અને આ પ્રક્રિયાની આદત પણ કેળવાય.

આ ચર્ચામાં બધા એક જ પક્ષે હોવાના કારણે ચર્ચા લાંબી ન ચાલી. એ પોસ્ટ મુકનાર સભ્ય હાજર રહ્યા હોત તો ચોક્કસ પ્રતિપક્ષ જાણવા મળેત.

સૂત્રધારે એ પછી સભ્યો દ્વારા સ્પર્ધામાં મોકલવામાં આવતી ટાસ્કના ઉતરની વાર્તાઓને પ્રકાશિત ગણવી કે નહીં એ મુદ્દે ચર્ચા કરી.

સુત્રધારના મતે સંકેતની ઈનામ વિજેતા વાર્તાના મુદ્દે આપણે આપણો પક્ષ રાખ્યો છે. હવે નિર્ણય આયોજકો પર છે. સુત્રધારના મતે હાલ સારા નિર્ણાયકોનો પણ અભાવ છે. એમણે સ્પર્ધાઓ અને વારેવા ગ્રુપનો ઉદ્દેશ્ય અલગ નથી એવું પણ જણાવ્યું.

સૂત્રધારે એમ પણ કહ્યું કે ટાસ્કના ઉત્તર સ્વરૂપે આવતી વાર્તાઓનું સ્તર સ્પર્ધામાં મોકલી શકાય એટલું નથી હોતું. આ કારણે આપણે સ્પર્ધામાં મોકલીએ તો શું થશે એ પ્રકારની ચર્ચાઓ કરવાને બદલે એ સ્તર સુધરે એના પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. આ દરમ્યાન આપણી શિક્ષણપદ્ધતિની ખામીઓથી લઈને આપણને ભણાવતા ઈતિહાસમાં છુપાવવામાં આવતી વાતો વિશે પણ ચર્ચા થઈ. આપણું શિક્ષણ જ એ પ્રકારનું છે કે સંશોધન કે વિષયમાં ઊંડા ઉતરવાની ટેવ આપણે કેળવી શકતા નથી એવા નિષ્કર્ષ પર સૌ આવ્યા. આ સિવાય ભવિષ્યમાં સંકેતને પડેલી મુશ્કેલી જેવા પ્રશ્નો થાય તો શું કરવું એ અંગે કેટલાક નિર્ણય પણ લેવાયા.

અમે આગળ વધીએ એ પહેલાં નમિતા અમારી સાથે જોડાયા. તેમણે બે વાગ્યે આવવાનું વચન પાળ્યું.

સુત્રધારે એ પછી ‘તમેં વાર્તા શા માટે લખો છો?’ એ વાત પર ચર્ચાની શરૂઆત કરી. શરૂઆતમાં જ મને જણાવી દીધું કે આ મુદ્દાનું દસ્તાવેજીકરણ અગત્યનું છે. મને ફરી નવા બેટ્સમેન જેવી લાગણીઓ થઈ.

સુત્રધારની બાજુમાં જ હું બેઠો હોવાથી મને જ સૌપ્રથમ પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો કે ‘તમેં શા માટે લખો છો?’ મેં જણાવ્યું કે મારી આસપાસના વિશ્વમાં મને જોવા મળતી વાતોને બીજા લોકો સુધી મારા દ્રષ્ટિકોણથી પહોંચાડવા લખું છું. સૂત્રધારે તરત જ ‘તમારે જ કેમ પહોંચાડવું છે? તમે જ કહો એવી જીદ શા માટે?’ જેવા પ્રશ્નોના બાઉન્સર ફેંક્યા. હું રક્ષણાત્મક સ્થિતિમાં આવી ગયો. મેં જવાબ આપ્યો કે કદાચ મારો એવો મોહ છે. સૂત્રધારે મારે આગળ બીજું કંઈ કહેવું છે? - એવું પૂછ્યું. મેં ના પાડી એટલે તેઓ મારા પછી પ્રીતેશ તરફ આગળ વધ્યા.

પ્રીતેશે એમ જણાવ્યું કે તેને પહેલા કવિતાઓ લખવી ગમતી. એ કવિતાઓ વાંચીને ઘણાએ કવિતાઓ સારી છે એવા અભિપ્રાય આપ્યા. આ કારણે તેને પ્રોત્સાહન મળ્યું. એ પછી વાર્તાઓ વાંચતા ‘આવું મારે પણ લખવું જોઈએ’ એવી મનમાં ઈચ્છા થઈ એટલે લખવાની શરૂઆત કરી એમ જણાવ્યું.

એ પછી છાયાનો વારો આવ્યો. તેમણે કેવીરીતે વાર્તાઓ લખવાની શરૂઆત કરી એ જણાવ્યું. તેમને નાનપણથી જ ભાષાની રમતો ગમતી. તેમને ચબરાકિયા કહી શકાય એ પ્રકારનું વાંચન ગમતું. ભાષાકીય કારીગિરી તેમને આજે પણ આકર્ષે છે એવો સ્વિકાર પણ કર્યો.

ગુજરાતી સાહિત્યમાં ભાષાકીય કારીગીરી પર ધ્યાન નથી દેવાતું એવી ફરિયાદ પણ એમણે કરી. એ માટે તેમણે સુત્રધાર ની મમતામાં જીતેલી વાર્તાનું ઉદાહરણ આપ્યું. માત્ર એક જ વાચકે એ વાર્તામાં સૂત્રધારે કરેલી કારીગીરીની નોંધ લીધી હતી એમ તેમણે જણાવ્યું.

એ પછી એમણે પોતાની સર્જનપ્રક્રિયા વિશે વાત કરી. કેવીરીતે દીપિકાના ડિપ્રેશન અંગેના એક ઈન્ટરવ્યુએ તેમની એક વાર્તાને જન્મ આપ્યો. મેં એ વાર્તા વાંચી ત્યારે મને દીપિકા જ યાદ આવેલી એવું મેં જણાવ્યું.

છાયાના મતે તેઓ પોતાની દરેક વાર્તામાં ક્યાંકને ક્યાંક અપ્રગટ રીતે છે. દરેક વાર્તામાં તેમનો અંશ હાજર છે. સૂત્રધારે પૂછ્યું કે તમે વાર્તામાં જાત ઉમેરી શકો એ માટે લખો છો? છાયાએ જણાવ્યું કે ના એવું નથી. એમને જાતનું નિરીક્ષણ કરીને એમને દેખાયેલી વાતો વાર્તામાં ઉમેરવી ગમે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે હાલ વાર્તાલેખન એમના માટે એક શુદ્ધ સ્વાર્થી પ્રક્રિયા છે. તેઓ હાલ માત્ર પોતાના સ્વાર્થ માટે લખે છે. સ્વાર્થ એ કે વાર્તા દ્વારા તે જાતનું પૃથકરણ કરે છે. તેમની દરેક વાર્તાઓ એક જાતનો ‘સ્વપૃથકરણ અહેવાલ’(સેલ્ફ એનાલીસીસ રિપોર્ટ) છે.

મારા માટે આ એક ‘યુરેકા’ ક્ષણ હતી. કેવો અદભૂત વિચાર ! તમારી જાતનું એનાલીસીસ કરીને વાર્તામાં પ્રગટ કરો.

સુત્રધારે આ વાત સમજાવવા પ્રયત્ન પણ કર્યો. એમણે એમ પણ જણાવ્યું કે આ વાતથી કદાચ છાયાને ‘કિક’ મળે છે એટલે તેઓ લખે છે.

એ પછી નમિતાનો વારો આવ્યો. તેમણે જણાવ્યું કે એમની લખવાની શરૂઆત એક પ્રખ્યાત કવિને ઈમ્પ્રેસ કરવાના આશયથી થઈ. જે આગળ જતાં હાલ સામાજિક નિસબત સુધી પહોંચી છે. હાલ તેઓ પોતાની આસપાસના પાત્રોની પરિસ્થિતિ બીજા લોકો સુધી પહોંચે એ માટે લખે છે. તેમની બધી વાર્તાઓ સ્ત્રીકેન્દ્રી હોય છે એમ પણ તેમણે કહ્યું. તેમણે એક માનસિક રીતે વિકલાંગ વ્યક્તિનું ઉદાહરણ પણ આપ્યું. કેવીરીતે એ વ્યક્તિને જોઈને તેમને વાર્તા લખવાનું મન થયું એ વાત કરી.

આ વાત સાથે છાયાએ પોતાના એક અનુભવ વિશે વાત કરીને માનસિક રીતે વિકલાંગ લોકોની સ્પર્શભૂખ વિશે જણાવ્યું.

એ પછી સંકેતનો વારો આવ્યો. તેમણે જણાવ્યું કે નાનપણથી જ તેમને કાલ્પનિક દુનિયામાં જીવવું ગમતું હતું. વાંચન વધતા તેમને પણ આવી દુનિયાઓ બનાવવાની ઈચ્છાઓ થવા લાગી. આ કારણે એમનું લખવાનું શરૂ થયું. તેમણે હાલ પણ તેમના વાંચનમાં ફેન્ટસી નોવેલોનું પ્રભુત્વ રહે છે તેમ જણાવ્યું. તેમણે ઉમેર્યું કે કાલ્પનિક પાત્રોનું જીવન જીવવાનું હજુ પણ ગમે છે.

સૂત્રધારે સંકેતનું વાર્તાઓ દ્વારા કાલ્પનિક અને વાસ્તવિક જગતને જોડી શકવાની તેમની ખૂબી તરફ ધ્યાન દોર્યું. સુત્રધારના મતે શરૂઆત કાલ્પનિક જગતમાં જીવવા માટે લખવાથી થઈ હશે જે આગળ જતાં બન્ને જગતને જોડી શકવા સુધી પહોંચી. આ એકજાતનું અપગ્રેડેશન છે. સુત્રધારના મતે આવું અપગ્રેડેશન કોઈ પણ લખનાર માટે જરૂરી છે.

સૂત્રધારે પોતે કેમ લખે છે એ પણ જણાવ્યું. એમના મતે વધુ વાંચન પછી એમને એવું લાગ્યું કે આ બધું તો વાંચી નાખ્યું હવે નવું શું? આ ‘નવું શું?’ પ્રશ્ન જ એમને લેખન તરફ દોરી ગયો. સુત્રધારને જાતને ગમે એવું કશું નવું લખવું ગમે છે. સુત્રધારે આ સાથે જ ફરી એકવાર વાંચનના મહત્વને લેખન સાથે જોડયું. વાંચન વિશાળ હશે તો શું લખાઈ ગયું છે એ ખ્યાલ આવશે અને આપોઆપ નવું કરવાની ઈચ્છા પણ થશે. જે લોકોનું લેખન પ્રભાવી નથી હોતું તેમનું વાંચન મોટેભાગે ઓછું હોય છે.

સુત્રધારે અંતે જણાવ્યું કે આ કવાયત કરવાનું કારણ એ હતું કે જો તમે લખવાના ઉદ્દેશ વિશે સ્પષ્ટ નહિ હો તો તમારા લખાણમાં ઊંડાણ નહિ આવે. તમારું લખાણ અસરકારક નહીં બને. તેમણે નમિતાનું ઉદાહરણ આપીને કહ્યું કે જેવી રીતે નમિતા ક્રશમાંથી અપગ્રેડ થઈને સામાજિક નિસબત સુધી પહોંચી. એમ દરેક લેખકે પોતાનો લખવા માટેનો ઉદ્દેશ્ય અપગ્રેડ કરતા રહેવું જોઈએ.

છાયાએ આ સાથે પાત્રના મનમાં ઊંડા ઉતરવા પર પણ ભાર મુક્યો. તેમણે ટાસ્કમાં લખાતી ગે-લેસ્બિયન થીમ પર લખાતી વાર્તાઓનું જ ઉદાહરણ આપ્યું. તેમણે જણાવ્યું કે લેખકો ગે-લેસ્બિયન થીમ પર લખતી વખતે કેવી રીતે મીડિયામાં આવતી વાતોને જ સાચી માનીને આવા પાત્રોનું હાસ્યાસ્પદ ચિત્રણ કરે છે. તેમણે પોતે આ વાતનો દરવખતે કૉમેન્ટમાં ઉલ્લેખ કરે છે એમ પણ જણાવ્યું. મેં તેમની વાતને સમર્થન આપ્યું. તેમના મતે ગે-લેસ્બિયન થિમની વાર્તાઓને એક નાના બાળકની જેમ પ્રેમથી હેન્ડલ કરવી જોઈએ. તેમણે ‘મેઇડ ઈન હેવન ’ વેબસિરિઝનું ઉદાહરણ આપીને કહ્યું કે એ વેબસિરીઝમાં બહુ સરસ રીતે આ વિષય પર કામ થયું છે.

મેં આ વખતના ઉત્તરોમાં આવેલી ગે-લેસ્બિયન થિમની વાર્તા વિશે બધાને જણાવ્યું. કેવી રીતે એ વાર્તામાં રહેલી ત્રુટીઓ વિશે લખનાર સાથે ચર્ચા કરી હતી એ પણ જણાવ્યું. છાયાએ એ વાર્તામાં લેખક લેસ્બિયન પાત્રના મન સુધી નથી પહોંચી શક્યા એવી દલીલ કરી.

સૂત્રધારે ઉમેર્યું કે લખનાર પાત્ર ઉપસાવી નથી શક્યા કારણ કે લખનાર એ જીવન જીવ્યા નથી. લખવા માટે પહેલા જીવવું અને અનુભવવું જરૂરી છે. મને આ વાક્ય બહુ ગમ્યું. ભલે તમારું પાત્ર કાલ્પનિક હોય. એ શું અનુભવે છે કે કેવું જીવે છે એ લેખકે વિચારવું જ રહ્યું. તો જ તેના લખાણ દ્વારા પાત્ર ઉપસે.

એ પછી ગે-લેસ્બિયનના સામાજિક સ્વીકાર અંગે ચર્ચા ચાલી. મેં જણાવ્યું કે શહેરીવિસ્તાર કરતા ગ્રામ્યવિસ્તારમાં આવા લોકોને સહેલાઈથી સ્વીકૃતિ મળે છે. બધા આ બાબતે સહમત થયા. બધાએ જીવનમાં જોયેલા આવા પ્રસંગો કહ્યા.

મારુ ધ્યાન આ ચર્ચા દરમ્યાન સતત ચાના ભરેલા કપની બાજુમાં પડેલી ખાલી કપની એસ્ટ્રે પર હતું. મને એવું લાગતું હતું કે કદાચ ચર્ચામાં ડૂબેલા સુત્રધાર ભૂલથી ચાના ભરેલા કપમાં બીડી ઓલવી નાખશે.

આ સમગ્ર ચર્ચા દરમ્યાન સભ્યોએ સાથે લાવેલ કોલ્ડડ્રિન્ક્સ પણ ફરતા રહ્યા. છાયા એ સાકરટેટી કાપી અને બધાએ તેને ન્યાય આપ્યો.

એ પછી એક કટારલેખક વિશે ગોસિપ ચાલી. સુત્રધારે અંતે ધ્યાન દોર્યું કે આપણે રસ્તા પરથી ઉતરી રહ્યા છીએ.

એ પછી સુત્રધારે લાઈવ ટાસ્ક કરવા વિશે વાત કહી. મેં સુત્રધારનું ધ્યાન દોર્યું કે હજુ આપણે અવાર્તાઓના મહત્તમ સાધારણ અવયવ વિશે ચર્ચા કરવાની બાકી છે.

સુત્રધારે કહ્યું કે આપણે આ ચર્ચા ઉદ્દેશ્યવાળી વાત સાથે કરી ચુક્યા છીએ. છાયાએ આગ્રહ કર્યો કે તેમ છતાં આપણે એ વિશે ફરી વાત કરવી જોઈએ.

છાયાએ તેમની એક મમતામાં છપાયેલી વાર્તા વિશે વાત કરી. વાર્તા વખણાયી હતી પણ એ સાથે જ ‘આ વાર્તા નથી’ એ પ્રકારની કોમેન્ટ પણ મળી હતી. છાયાનો પ્રશ્ન એ હતો કે વાર્તા ગમી હોય છતાં વાર્તા નથી એમ કેમ કહેવાયું?

સુત્રધારે જણાવ્યું કે આમ તો વાર્તા અંગે કોઈ સ્થાપિત નિયમો નથી. વાંચીને કોઈ ભાવ મનમાં જન્માવે એને વાર્તા ગણવી જોઈએ. વાર્તાને આરંભ-મધ્ય-અંત હોય એ પણ જરૂરી નથી. વારેવામાં આપણે નિયમો આપીએ છીએ કારણકે સભ્યો નિયમો જાણશે તો જ  એને કેવી રીતે તોડવા એ શીખશે. આથી વાર્તાના બંધારણને વળગી જ રહેવું એ હંમેશા જરૂરી નથી હોતું.

સૂત્રધારે છાયાની વાર્તા વિશે કહ્યું કે એમની વાર્તા એ વિવેચકના મનમાં એક ભાવ જન્માવી ગઈ છે. એમને વાર્તા ગમી છે પણ કેમકે એ લોકપ્રિય બંધારણને અનુસરતી નથી એટલે એ વિવેચકે વાર્તા નથી એ પ્રકારનું વિધાન પણ લખ્યું.

છાયાએ એમ પણ પૂછ્યું કે તો મમતા જેવા મેગેઝીનમાં આવી પ્રયોગાત્મક વાર્તાઓ કેમ વધુ નથી આવતી? સુત્રધારે જણાવ્યું કે મમતા આવતીકાલના વાર્તાકારોનું મેગેઝીન છે માટે તેમાં મોટેભાગે નવા લેખકોની વાર્તાઓને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે. છાયાએ આ વાતથી અજાણ હોવાનું સ્વીકાર્યું.

મેં ટાસ્કમાં આવેલા એક ઉત્તર અને એના સુધારામાં પડેલી તકલીફ વિશે વાત કરી. ઉત્તર લખનારના જીવનની કરુણ સત્યઘટના હતી એટલે મને એમાં નાટકીય તત્વ વધુ છે એ પ્રકારનું કહેતા ખચકાટ થયો હતો.

સુત્રધારે જણાવ્યું કે સત્યઘટના હોવાના કારણે એ વાર્તા નથી બની જતી. લખનારે એ ઘટના સાથે જોડાયેલા પાત્રમાં ઊંડું ઉતરવું પડે. ઊંડા ઉતર્યા વગર એના પરિમાણો પ્રાપ્ત ન થાય. ઊંડા ન ઉતરીએ તો માત્ર સપાટી પરનું વર્ણન આવે. એવું બને એટલે વાંચનાર વાર્તા સાથે ન જોડાય. સત્યઘટના એ ક્યારેય સારી વાર્તાની ગેરેન્ટી નથી હોતી. એ ઘટનાનું અર્થઘટન જ એને સારી વાર્તા બનાવે.

સુત્રધારે એ પછી બીભત્સ રસ અંગેની વાત ઉપાડી. એમણે સભ્યોને સવાલ પૂછ્યો કે બીભત્સ રસ એટલે શું અને એ શા માટે નવરસમાં સમાવેશ પામેં છે? મેં જણાવ્યું કે કોઈ સડી રહેલા મડદાનું વર્ણન બીભત્સ રસ કહી શકાય. બીજા પણ ઉદાહરણો આવ્યા.

સૂત્રધારે આગળ પૂછ્યું કે એ નવરસમાં શા માટે છે? છાયાએ જણાવ્યું કે આપણી આસપાસ બીભત્સ દ્રશ્યો જોવાય છે એટલે એનું અસ્તિત્વ હોવાના કારણે એ નવરસમાં સમાવેશ પામ્યો છે. સુત્રધાર સહમત થયા.

સૂત્રધારે એ પછી બીભત્સ રસ પર કામ કરનાર નરસિંહ મહેતા અને કાલિદાસના ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવ્યું કે કેવી રીતે આપણા કવીઓ/લેખકો શૃંગારરસમાં એટલા ઊંડા ઉતર્યા કે અંતે બીભત્સરસ સુધી પહોંચ્યા. તેમણે સમજાવ્યું કે સામાજિક નિયમોની સીમા ઓળંગીએ એ પછી જે પ્રાપ્ત થાય એ બીભત્સ રસ છે. કોઈ રતીક્રીડાનું વર્ણન નિયમો ઓળંગી જાય તો એ બીભત્સ રસ સુધી પહોંચી શકે. કોઈ પણ બંધારણને કોઈ ભાવ અતિક્રમે ત્યારે રસ નિષ્પન્ન થાય છે. દાખલ તરીકે રમૂજ કેવીરીતે નિર્માય છે ? પાત્રો કે પરિસ્થિતિ અપેક્ષિત ઢાંચા સિવાયનું વર્તે તો હાસ્ય નીપજે છે. આ ઢાંચો તૂટવો એ સંચાલક તત્વ છે.  બીભત્સ રસના બે ફાંટા સુત્રધારે સ્પષ્ટ કર્યા : રોચક અને જુગુપ્સા પ્રેરક - શૃંગાર રસના વર્ણનમાં જ્યારે આલેખન નૈતિક ઢાંચાને હલબલાવે છે ત્યારે બીભત્સ રસ નીપજે છે જે પ્રતિબંધિત વિસ્તાર હોવાને કારણે આકર્ષક કે રોચક લાગે છે અને જ્યારે કોઈ પણ રસમાં આલેખન સૌન્દર્યદ્રષ્ટિનો ભંગ કરી વર્ણન કરે છે ત્યારે એમાંનો ‘અસૌન્દર્યબોધ’ ભોક્તાને અસ્વસ્થ કરે છે ( શબમાં પડતા કીડાનું વર્ણન - ઉદાહરણ તરીકે ) આ અસ્વસ્થતા જુગુપ્સામાંથી ઉપજે છે

આ વાત સમજાવવા તેમણે જિમ કેરીની ફિલ્મ ‘એસ વેંચૂરા - ધ પેટ ડીટેકટિવ’માં આવતા અમુક દ્રશ્યોનું ઉદાહરણ આપ્યું. એ ફિલ્મમાં નાયકને નિયમો તોડવામાં મજા આવતી હોય છે એ વિશે વાત કરી. એ પછી તેમણે મને શિબરમાં સૌથી વધુ ગમેલું વાકય ‘નિયમો તોડવાની એક મજા હોય છે’ કહ્યું.

જ્યારે સામાજિક નિયમો તૂટે છે ત્યારે એક અલગ પ્રકારનો છૂપો આનંદ વાચક અનુભવે છે. છાયાએ એ પહેલાં કહેલા એક પ્રસંગમાં પણ એવું બનેલું. જેમાં લોકોએ કામોત્તેજક વાતો સાંભળીને આનંદ મેળવ્યો હતો. સંકેતે પણ જણાવ્યું કે મીડિયા અને ફિલ્મો બનાવવાવાળાને પણ આ વાત ખબર છે જેથી આવું આપણને વધુ પીરસવામાં આવે છે. મેં ‘ફોરબિડન થિંગ્સ ’ શબ્દપ્રયોગ કહ્યો. સુત્રધારે એવી ઘણી વાતો જણાવી જે સામાજિક રીતે અસ્વીકાર્ય હોય પણ લોકોને આકર્ષિત કરતી હોય.

એ પછી જિમ કેરીની ફિલ્મો વિશે ચર્ચા થઈ. એ પરથી ‘સ્ટુપિડ ’ ફિલ્મ વિશે વાત નીકળી. ફિલ્મમાં બધા જ પાત્રોને મૂર્ખ દર્શાવ્યા હોવા છતાં ફિલ્મ કેવી રીતે પ્રેક્ષકોને હસાવવામાં સફળ રહી છે તેની વાત થઈ. સૂત્રધારે ફિલ્મના દ્રશ્યો પોતાની લાક્ષણિક શૈલીમાં વર્ણવીને બધાને હસાવ્યા. અંતે એવી જ એક ફિલ્મ ‘ગોડ મસ્ટ બી ક્રેઝી’ વિશે પણ વાત થઈ. એ પછી વેબસિરિઝ, ટૂંકી ફિલ્મો વગેરે જેવા અનેક માધ્યમો દ્વારા કહેવાતી વાર્તાઓ વિશે વાત ચાલી. સૂત્રધારે અને સભ્યોએ સ્વીકાર્યું કે સમયના અભાવે ઘણું સારું માણવાનું રહી જાય છે.

સુત્રધારે જણાવ્યું જે લાઈવ ટાસ્ક માટે સમય ઓછો છે એટલે આપણે પ્રશ્નોતરી કરીએ. પ્રીતેશે સુત્રધારને પૂછ્યું કે તેમને કયા લેખકોને વાંચવા ગમે? સુત્રધારે આ સિવાય કોઈ વાર્તાકળા અંગેના સવાલ હોય તો પૂછો એમ જણાવ્યું. અંતે પ્રીતેશના આગ્રહને વશ થઈને સરોજ પાઠક, પન્નાલાલ અને બીજા નામો પોતાના પ્રિય વારતાકાર તરીકે  સુત્રધારે આપ્યા. સુત્રધારે પન્નાલાલની શૈલી વિશે પણ વાત કરી. કેવીરીતે પન્નાલાલ પાત્રોના મનોભાવોમાં ઊંડા ઉતરે એ વાત કહી. મેં પણ પન્નાલાલની પાત્રના મનોભાવો દ્વારા તેના મનમાં ચાલતા દ્વંદ્વને દર્શાવવાની હથોટી વિશે વાત કરી.

સુત્રધારને અચાનક યાદ આવ્યું કે આ વખતે શિબિરમાં આપણે હજુ એક પણ ફોટા પાડયા નથી. એ પછી નાનકડું ફોટોસેશન થયું.

એ પછી મારે ‘એવેન્જર્સ-એન્ડગેમ’ જોવા જવાનું હોવાથી મેં સુત્રધારની રજા માંગી. સુત્રધારે આમયે સમય બહુ બચ્યો ન હોવાથી શિબિર પૂર્ણાહુતીની જાહેરાત કરી. બધા પછી કાયમી પરંપરા અનુસાર ચા પીવા ચાલ્યા. સુત્રધારે ભવિષ્યમાં ઓછી સંખ્યા સાથે શિબિર ન કરવી પડે એ માટે અમુક સભ્યસંખ્યા થાય તો જ શિબિર ગોઠવવી એવું સૂચન કર્યું. મેં આ વખતે ઘણા સભ્યો છેલ્લી ઘડીએ ખસી ગયા એટલે સભ્યો ઓછા થયા એમ દલીલ કરી.

એ પછી રસ્તામાં હું અને છાયા ‘લવ ઈન ટાઈમ ઓફ કોલેરા’ વિશે વાતે વળગ્યા. અંતે સમય ન હોવાના કારણે હું અને પ્રીતેશ નીકળી ગયા.

(સમાપ્ત)

આગળ વાંચો »