Sunday, 19 January 2020

વારતા શિબિર : ભરૂચ (૧) - હિમાંશુ ભારતીય


વારેવા : ૧૨મી જાન્યુઆરી ૨૦- ભરૂચ -પ્રથમ વારતા શિબિર : હિમાંશુ ભારતીય


અઘરું તો હતું જ!
મારા માટે તો ખરું જ!
પાંચેક જાતનાં થેપલા, ચારેક પ્રકારનાં ઢોકળા, ત્રણ જાતની પુરી, ચારેક જેવી સૂકી ભાજી,    લીલા મરીના અથાણાં સહિત  પાંચેક જાતના અથાણાં, ચારેક ચટણી, ત્રણેક પ્રકારની બિરિયાની, સાડા છ જાતના શાક (આ રહસ્ય જાણવા માટે શિબિરમાં ઉપસ્થિત રહેવું ફરજિયાત)  જોડે જોડે બે જાતની માવા ચિકી, મસાલા પૂરી, અડદિયા, પોંક, સેવ, કોરાં નાસ્તા, પાપડ, મરચાં, સ્ટ્રોબેરીની સાથે લટકામાં મુખવાસ અને છાશ સાથેનો હળવો નાસ્તો હળવાશથી કર્યા બાદ તુરંત જ  રાજુ હેન્ડસમ(કોઈ શક?) નું સેશન ચાલુ થવાનું હતું. તેમાં જાગતા રહેવું મને અઘરું લાગતું હતું. એનું  કારણ કોલેજકાળથી લઈ આજ સુધી પોસ્ટલંચ સેશનમાં, પહેલી પાટલીએ બેઠો હોઉં તો પણ એકાદી ઝપકી તો મારી જ લેવાની મારી અદભુત ક્ષમતા. કિન્તુ ઇતિહાસ રચાઈ ગયો! સૌથી આગળ બેઠેલો હોવા છતાં મને ઊંઘ તો ઠીક પણ બગાસું પણ ના આવ્યું. આના માટે રાજુની છટા જવાબદાર હતી કે તેમનો ડર?

સવારે નાસ્તો કરતા મેં મારી સહચશ્માધારિણીને કહ્યું કે, યાર શિબિરમાં નથી જવું. આ રાજુની બહુ બીક લાગે છે.

ગ્રુપમાં તો એ ખાલી શાબ્દિક ચાબખા જ મારે છે પણ રૂબરૂમાં તો ભૂલ કરવા પર સોટીએ અને સોટીએ ફટકારશે. તો એ પ્રેમથી તાડુકી કે આ વહેલા ઊઠીને જે મસાલા રોટી બનાવી છે એનું શું અથાણું કરવાનું? એટલે બંદા થઈ ગયા સીધા ટ્રેન ભેગા. એક વાત તો મારે તમને જણાવવી જ પડશે કે રાજુને મળ્યાની દસ જ મિનિટમાં એમના માટેનો મોટા ભાગનો ડર દૂર થઈ ગયો. ખરા મજાના માણસ છે! પહેલા જોયું તો એમના હાથમાં કોઈ લાકડી નહોતી. એટલે થોડી ધરપત થઈ કે લાકડી વડે તો નહિ જ મારે. અને કદાચ મારે તો  પણ પેનથી મારે  એટલે બહુ ચિંતા નહિ. 
દર્શનાનાં ઘરે એમના પતિ વિરલ દ્વારા બનાવેલી અદભુત ચાની સાથે ભરૂચના ભજીયા ખાઈ હું અને રાજુ શિબિરસ્થળે પહોંચ્યા. શિબિરનો સમય થઈ ગયો હતો અને મોટા ભાગના સભ્યો પણ હાજર હતા તેથી રાજુએ શિબિર શરૂ કરવાની ઘોષણા કરી. એટલે કોઈ શંખ બંખ ફૂંકીને નહિ પણ એમના સ્વમુખે જ બોલીને કરી.
આ શિબિરમાં હું બધાને પહેલી જ વાર મળી રહ્યો હતો. જાગુ, દીના અને દર્શના વારેવાના સભ્યો હતાં એટલે એમના નામ જ ખબર હતાં. જે સી વ્યાસ અને ડૉ વિનોદ ગૌર  સિવાયના બીજા સભ્યો કે જેઓ દર્શનાનાં મિત્રો હતાં તેમની  સાથે તો નામની પણ ઓળખાણ નહોતી. એક નાનકડા ઓળખાણચક્રની જરૂરિયાત મને લાગતી હતી. ત્યાં રાજુનું ફરમાન છૂટ્યું કે દરેક જણ પોતાનું નામ આપી ગમતી વાર્તા કેમ ગમે છે તે કહેશે. બસ એ જ એમનો પરિચય. દીના અને જાગુએ એમની ગમતી વાર્તામાં  ઉમાશંકર જોશી રચિત "મારી ચંપાનો વર"નું નામ લીધું. દીનાએ કદાચ વાર્તા બહુ સમય પહેલા વાંચી હતી એટલે સરખું યાદ ન હતું. જાગુને આ વાર્તા એટલે ગમી હતી કે એમાં લેખકે ગમે તે ઉંમરની સ્ત્રીને જિંદગી જીવવાનો, આનંદ મેળવવાનો હક છે તે વાત કહી હતી. જે તેમને સ્પર્શી ગઈ. દર્શના અને બીજાં ઘણાંને "પોસ્ટ ઑફિસ" વાર્તા ગમી હતી. એમાં પણ દર્શનાની ઈચ્છા મરિયમના દૃષ્ટિકોણથી વાર્તા લખવાની હતી. મે સ્વીકાર્યું કે મને બધી જ વાર્તા ગમે જ છે. વધારે ગમેલી વાર્તામાં "લોહીની સગાઈ" કોઈ વધારાના શબ્દ તરીકેની ચુસ્ત વાર્તા તરીકે અને હિમાંશી શેલતની "અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં".  એમાં રહેલ વિવિધ સ્તર અને રૂઢિઓ પરના ચાબખાં માટે ગમે છે તેવું જણાવ્યું.


મોટા ભાગના શિબિરાર્થીને વાર્તાઓ, એમાં રહેલ માનવીય સંબંધોની વાતને લઈને ગમે છે તેવું  તેમણે જણાવ્યું. અંહીં અમુક એવી પણ વ્યક્તિઓ હતી કે જેમને નવલકથા અને ટૂ઼ંકી વાર્તામાં તફાવત ખ્યાલ નહતો. એક બેનને તો વાંચવામાં પણ રસ ઓછો હતો. રાજુએ  એમને પ્રેમથી સમજાવ્યા કે  આ તમારું સ્તર છે અને આજની સચ્ચાઈ છે. આ તમારો વાર્તા સાથેનો સંબંધ છે. આ સંબંધ અને સચ્ચાઈ પકડીને જ તમે આગળ વધી શકશો. તેનાથી શરમાવાની જરૂર નથી.  જોકે રાજુએ માત્ર વાર્તા કેમ ગમે છે તે કહેવા કહ્યું હતું પરંતુ મોટા ભાગના લોકો વાર્તા સમજાવવા માટે  ઉત્સુક હતાં. 

પરિચય આપવાનો ગબ્બર ડોનનો વારો સૌથી છેલ્લે આવ્યો. ત્યારે  ખબર પડી કે ચા અને બીડી પીવા સિવાય,  છાપામાં કોલમ લખવા અને વારેવાના સભ્યોને શિસ્તમાં રહેવા ટપારવા સિવાય આ સાધુ માણસ ગુજરાતીહિન્દી નાટકોવેબ સિરીઝ અને એવું ઘણું બધું લખે છે. 

તેમણે કઈ વેબ સિરીઝ લખી તેનો જવાબ આપતા તેઓએ જણાવ્યું કે સવાલ એ ના હોવો જોઈએ કે મેં કઈ વેબ સિરીઝ લખી છે. સવાલ એ હોવો જોઈએ કે કઈ વેબ સિરીઝ જોવી જોઈએ. રાજુની સવાલ ડક કરવાની આ અદા મને શિખેબલ લાગી.


વાત કરતા કરતા રાજુ અચાનક  ઊભા થઈ ગયા અને બોલ્યા કે હું કંઈ જાદુના ખેલ નથી બતાવવાનોતમે ચોંકશો નહિ. પરંતુ એમણે જે બતાવ્યું એ જાદુના ખેલથી પણ વિશેષ હતું. એમને જોઇને એવું થતું હતું કે હમણાં એમની દાઢી પર હાથ ફેરવી ઓમભટ્ટ કે એવું કંઇ બોલશે અને ત્યાં વાર્તાનો ઢગલો થઈ જશે. એવું કશું થયું તો નહિ પરંતુ વાર્તા વિશેની ઢગલો સમજણ જરૂરથી મળી.  રાજુએ વાર્તાના બે ભાગ ફોર્મ અને કન્ટેન્ટની  વાત કરી.  તે સમજાવવા ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે ધારો કે આ શિબિરની જગ્યામાં બોમ્બબ્લાસ્ટ થાય અને બચી ગયેલ સભ્ય એના વિશે લખે તો બધાનું લખાણ અલગ અલગ આવે. બોમ્બબ્લાસ્ટની ઘટના એ કન્ટેન્ટ થયું અને તેના વિશે લખવાની બધાની સ્ટાઈલ એ ફોર્મ થયું. 

રાજુએ તો નહોતું કહ્યું પણ આ છોટે રાજાના નાનાં મગજમાં થયું કે શિબિરનો અહેવાલ જો દરેક જણ લખે તો પણ અલગ લખાઈ શકે.

આગળ "દિલ ચાહતા હૈ" નું ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે સાવ વાહિયાત મેલોડ્રામેટિક  થવા જઈ રહેલ એક સીનને  "ફ્રી કી કેક ખાને હમ કંહી ભી ચલે જાતે હૈ"વાળા ફેમસ ડાયલોગ થી એક કિક મળી અને આખો સીન બદલાઈ ગયો.  એ જ મુવીના બીજા એક સીનમાં આમીર હીરોઈનને બદલે વિલનને કહે છે કે "મૈં આ ગયા હૂં તુમ ડરના મત"  ત્યારે એક ચીલાચાલુ સિચ્યુએશનમાં આવા અણધાર્યા સંવાદથી જીવ આવી ગયો. એટલે પરિસ્થિતિ ગમે તેવી હોય તમે તેની રજૂઆત કેવી રીતે કરો છો તે મહત્વનું છે. લક્ષ્ય મુવીનું પેલું ગીત "ઇસ બાત કો તુમ ઘુમાં ફિરા કર કહતે, અચ્છે સે કહતે તો અચ્છા હોતા" યાદ કરાવી બાકીનું જાતે સમજી જવા કહ્યું.

ચિત્રાત્મક વર્ણનની વાત કરતા રાજુએ કહ્યું કે જેવું લખ્યું છે તેવું દેખાય એને ચિત્રાત્મક વર્ણન કહેવાય. ગાંધીજી પોતે સાહિત્યકાર નહોતા એટલે એ એવી ચીવટ  રાખતા કે સામેની વ્યક્તિને એમની વાત બરાબર સમજાય. તેથી તેમના લખાણમાં ચિત્રાત્મક વર્ણન વધુ દેખાય છે.

રાજુએ તેમની ગમતી પાકિસ્તાની અને તુર્કસ્તાનની  વેબ સિરીઝની વાત કરી અને કહ્યું કે તેઓ આ સિરીઝનાં પ્રેમમાં  પડી ગયા છે. ટર્કિશ સિરીઝ તો તેઓ રોજ જુવે છે અને આગલા દિવસે તેઓ ટ્રેનમાં હતા ત્યારે એનો એપિસોડ ના જોઈ શક્યા તો એમને સપનામાં એ સિરીઝ આવી. જેના એક દૃશ્યમાં એક કલાકાર બીજા પર ગુસ્સે થાય છે અને બીજો એને કશું કહેવાને બદલે મ્યુઝિક વગાડે છે. રાજુ કંટાળ્યા કે આ શું મગજના અઠ્ઠા કરે છે. એ મ્યુઝિક ફરી સંભળાયું ત્યારે એમને ખ્યાલ આવ્યો કે એ સંગીત અને  તેમના મોબાઈલના એલાર્મનો ટોન સરખો હતો. થોડીવાર પછી એમને ભાન થયું કે એલાર્મ વાગે છે અને તેમણે ઊઠવાનું છે. આ દ્રષ્ટાંત વડે તેમણે સમજાવ્યું કે  આપણું અજાગ્રત મન આપણું ઘણું ધ્યાન રાખે છે. આવા અણધાર્યા આંચકા માટે મગજને ધીમે ધીમે તૈયાર કરે છે. વારતા લેખનમાં આવતી વિગતો આ અજાગ્રત મનમાં ધરબાયેલી હોય છે જે બહાર આવે છે ..

બે વાગવા આવેલા અને આ બે કલાકમાં રાજુ
એ ચાની સામે પણ ના જોયું હોવાથી ચાએ જાતે જ રાજુ ને સાદ દેવો પડ્યો. તેમના ચા બીડી બ્રેકની સાથે જ પડ્યો ઇન્ટરવલ.
કંહિ જાના મત હમ અભી હાજીર હોતે હૈ લંચ બ્રેક કે બાદ.


****


આઇ એમ બેક. 
માનુનીઓનાં હાથનાં માલ મલિદા ખાઈને  કે પછી તેમની પ્રિય બીડીની સંગતમાં થોડો સમય વિતાવવાને કારણે, બ્રેક પછીના સેશનમાં રાજુ વધુ ખીલ્યા. વાર્તાની વાત આગળ વધારતા તેઓઉવાચ્યા કે કોઈ પણ વ્યક્તિનો  બે અલગ વ્યક્તિ દ્વારા ફોટોગ્રાફ પાડવામાં આવે તો લાઈટ અને કેમેરાની ગુણવત્તાને કારણે ફોટો અલગ લાગી શકે, પરંતુ  ફોટામાંની વ્યક્તિ તો એની એ જ રહે. ના એના કપડાં બદલાય કે ના એની જાતિ બદલાય. પરંતુ આ જ કામ ચિત્રકાર કરે તો એ કાળાની જગ્યાએ ગુલાબી કપડાં કરી દે,  સ્ત્રીનું પુરુષમાં રૂપાંતર કરે કે પછી રૂમની જગ્યાએ જંગલ બનાવે. કારણ કે એ માણસ છે અને જાતે વિચારી શકે છે. કેમેરો વિચારી શકતો નથી. આ જ ફરક છે કલા અને વિજ્ઞાન વચ્ચે. ગણિતમાં દસ વત્તા દસ વીસ થાય જ અથવા ના થાય. એમાં વીસ થઈ શકે ને કોઈ અવકાશ ન હોય. હોઇ શકવું એ કલાનું વાર્તાનું એક અગત્યનું અંગ છે. બીજુ વાર્તામાં જે  "હોય છે" તે લખવાનું છે. "આવું હોવું જોઈએ" તે નહિ.  

વાર્તામાં ઉપદેશ ના હોવો જોઈએ.  એ કામ કરવા  મોરારી બાપુ જેવા ઘણા ઉપદેશકો છે જ. બીજુ કળા કે વાર્તા શીખી જરૂર શકાય પણ તે શીખવી ના શકાય. એના માટે રાજુની સાથે અમારું યોગદાન બમણું હોવું જોઈએ. તો જ આ શિબિરનો અર્થ સરે. સારી બાળવાર્તા કોને કહેવી એ માટે એમણે કહ્યું કે દરેક ઉંમરના લોકોને ગમે તે જ સારી બાળવાર્તા. દા.ત. "ગુલીવર્સ ટ્રાવેલ્સ" જે બાળકોને તો ગમે જ છે પરંતુ મોટાઓને પણ એમાં રહેલા લેયર્સને લઈને ગમે છે.

વાર્તા વધુ મજબૂતાઈથી લખવા વધુ વાંચવા પર ભાર મૂક્યો. એમણે કહ્યું કે પચાસ અલગ લેખકને વાંચવા જોઈએ. જેથી પાંચ દસ પચીસ ભલે એક સરખું લખતાં હોય પરંતુ બાકીના તો અલગ જ લખતાં હશે અને તમને નવા આયામ મળશે.

આ સમજાવવા એ ઉદાહરણ પણ પાછું જોરદાર લાવ્યા.  એમણે કહ્યું કે "ધારો કે તમે એક બંધ ઓરડામાં છો એમાં પચાસ પુસ્તક અને પચાસ બંધ બારી છે. એક પુસ્તક વાંચો તો એક બારી ખૂલે છે. અને એક બારીમાંથી જોતા દસ દિશા જોવા મળે છે અને દરેક દિશામાં પાંચ પાંચ રસ્તા છે."  હવે કોઈ આવી રીતે સમજાવે તો કેવું શીરાની જેમ ઉતરી જાયનહિ?


વિષયની વાત નીકળતા  રાજુએ વ્યાખ્યાન આગળ ચલાવતા જણાવ્યું કે વિષય જૂના હોઇ શકે છે પણ એની રજૂઆત નવી હોવી જોઈએ. 

"અશોક પારસી હતો" માં જ્યોતીન્દ્ર દવે અશોકને પારસી સાબિત કરવા જબરું લઈ આવેલા. "મોજ બી કીધી ને મેં મજા ભી કીધી, પેટ ભરીને મેં તો તાડી બી પીધી ..." જેવું અશોક કેમ એના શિલાલેખમાં છપાવે તો કહે કે એ પારસી હતો માટે આવું છપાવે. "ગઝલમાં ગીતા" માં તો જ્યોતિન્દ્ર દવે એ ગઝલનો માહોલ ઊભોકરવા અર્જુન અને દુર્યોધન બાજુ બાજુમાં બેસી તબલા વગાડતા હતા એવું લઈ આવેલા. રાજુની લાક્ષણિક ઢબે કહેવાયેલી આ વાત સાંભળી જાગુ હસતાં હસતાં બેવડ વળી ગયાં અને થુપ્પીસ કહી રાજુને થોડી વાર ઊભા રાખ્યા.

રાજુએ વાર્તાના અંત માટે કહ્યું કે સારી વાર્તાને એક અંત નથી હોતો. હકીકતમાં સારી વાર્તા એવી રીતે પૂરી થાય છે કે ત્યાંથી એક નવી વાર્તા ચાલુ થાય. 

રાજુએ કોઈએ કંઈ કહેવું હોય પણ એને સાંભળનાર કોઈ ના મળે એવી વિચિત્ર ગરીબાઇની વાત પણ  કરી. કોઈ છોકરાને કોઈ છોકરી ગમી તો એ વાત કોની આગળ કરવીહવે સાંભળનાર અને સાચું કહેનાર મિત્રો નથી રહ્યા. આના સંદર્ભમાં રાજુએ એક બહુ જ સરસ અવતરણ ટાંક્યું હતું પણ હાલ મારી સ્મરણ શક્તિ જવાબ દઈ ગઈ છે. 

રાજુનું વાર્તા પુરાણ ચાલુ જ હતું ત્યાં એમનું ધ્યાન આંખ બંધ કરી તલ્લીન થઈ સાંભળતા કાળા કુર્તાવાળા બેન પર પડ્યું. તેથી રાજુને એવો વહેમ ગયો કે એ બેન (જેમનું નામ વૈશાલી હતું એ મને વોટસ એપ ગ્રુપમાં પછીથી ખબર પડી હતી) ને ઝોકું આવી ગયું છે. જેને વૈશાલીએ રદિયો આપ્યો.  પોતે જાગે છે તેની સાબિતી આપવા વૈશાલીએ વારંવાર માથું ધુણાવી સહમતી આપવાનું ચાલુ કર્યું. એમાં એ ફરી રાજુના હત્થે ચઢ્યા ( -કે હવે તમને ઝોકું નથી આવ્યું એ બતાવવા જરૂર ન હોય ત્યાં પણ હોંકારો પૂરો છો..) અને બધાને ફરી એકવાર રાજુની રમૂજવૃત્તિનો પરિચય મળ્યો.  

લાંબો સમય થઈ ગયો હોવાથી રાજુના ખિસ્સામાં કેદ બીડીને મુક્તિનો કસ લેવાની ઇચ્છા થઇ આવી. જેથી બીડી ધૂમ્રસેર બની હવામાં ભળી જઈ શકે તે માટે રાજુએ નાનકડો બીડી વિરામ લેવો પડ્યો.
લગભગ સાડા ચાર થવા આવેલા એટલે વિદેશી કે ભગિની ભાષાની વાર્તાના વાંચનનો સેશન રાજુ એ સ્કીપ કરવાનો નિર્ણય લીધો.

હવે વારો હતો દિવસના સૌથી અગત્યના સત્ર એટલે કે જીવંત ટાસ્કનું સત્ર. મને હતું કે રાજુ કોઈ વાર્તા લખવા આપશે. મે કઈ કઈ વાર્તા લખી શકાય એની કેટલીયે કલ્પનાઓ કરી રાખેલી. કશું  ના  જ લખી શકાય તો  શ્રદ્ધાની શિબિરને લગતી એક વાર્તાના નાયકની જેમ કેવા બહાના કાઢવા એ પણ વિચારી રાખેલું.

ત્યાં રાજુ એ  ફરમાવ્યું કે તમે જે પાત્રને સૌથી વધુ નફરત કરો છો તે પાત્ર લખવાનું કહ્યું. હાઇલા! અમારા જેવા સીધા સંસ્કારી માણસો કોઈને ધિક્કારી જ કઈ રીતે શકેઅને કરતાં પણ હોય તો બી એ જાહેરમાં સ્વીકારવાનુંઆ અઘરો માણસ આવું કશું અઘરું ના લાવે તો જ નવાઈ!
સીધી સાદી વૈચારિક પ્રક્રિયા પર આ સીધો જ પ્રહાર લાગ્યો. એમાંય મને કુમતિ સૂઝી કે મે ચાલુ વાહને ફોન પર વાત કરનાર અને રોડ પર થૂંકનારનું નામ લખ્યું. 

એક સન્નારી એ તેમની નફરતનું પાત્ર વર્કિંગ વુમન બોલતાં જ ત્યાં થોડી હાયવોય થઈ ગઈ. "હા! એના માટેના કારણ પણ છે જ ! જે હું હમણાં કહીશ!" એવું બોલતી વખતે એમનાં અવાજ, આંખો અને ચહેરામાં જે ગુસ્સો દેખાતો હતો એ જોઈ થયું કે જો કોઈ વર્કિંગ વુમન આમની સામે આવી જાય તો આ બેન એને ચોટલેથી પકડી સાતવાર ગોળ ફેરવી ત્રીજે માળેથી સીધા જ નીચે ઘા કરી દેશે. બાપ રે! પણ પછી થયું કે રાજુ આ ટાસ્ક દ્વારા બધાના અંતરમનના ઊંડાણમાં ધરબાયેલી લાગણી બહાર કાઢવા મથી રહ્યા છે.  એટલામાં તો રાજુએ ત્રણ ત્રણનું ગ્રુપ બનાવવા કહ્યું. ના જાણ્યું હિમાંશુએ આગળ શું થવાનું છે! ફરી રાજુ એ આદેશ આપ્યો કે દરેક ગૃપે અભિનય કરવાનો છે. સંપૂણૅ પ્રમાણિકતાથી જેને તમે ધિક્કારો છો એનો રોલ ભજવવાનો છે. એટલું જ નહિ એ પાત્રને ન્યાયોચિત પણ ઠેરવવાનો પ્રયાસ કરવાનો છે.
મેં પહેલા જ કહ્યું ને! નક્કી કંઈ અઘરું જ આવવાનું! એમાંય પાછો તૈયારીનો તો કોઈ સમય જ આપ્યો નહોતો. મારી સાથે રહેલ બંને  બેનોના આગ્રહથી અમારી ટોળકી પ્રદર્શન માટે સૌથી પહેલા આગળ આવી. એ બંનેમાંથી એક ડ્રગ ડીલર અને બીજા ભ્રષ્ટ રાજકારણી. હું ફોન પર વાત કરતા કરતા કાર ચલાવતો હતો અને પેલાં બંનેએક્યારે કરોડોના ડ્રગ્સનો સોદો કરી લીધો એનો મને અણસાર રહ્યો નહિ. વારાફરતી બધી ટીમ આવતી ગઈ અને પરફોમૅ કરતી ગઈ. સૌથી વધુ મજા જે સી વ્યાસ  અને ડો વિનોદની ટીમે કરાવી. ચોરનું સંતને કહેવું કે આપણે બંને સરખા છીએ  અને સંતનું કહેવું કે આપણામાં ફરક છે, તું પાછળથી પૈસા ચોરે છે, હું આગળથી પૈસા ચોરું છું, કે પછી સંતનું સ્ત્રીને કહેવું હું દિવસે સ્રીનું મોઢું નથી જોતો.  

હાસ્યની છોળો ઉડાડનાર સંવાદ હતા. જો કે મોટાભાગના પરફોર્મન્સમાં સંઘર્ષની જગ્યાએ સહકારી મંડળી ચલાવવા વાળો ભાવ વધુ હતો એવું રાજુનું માનવું હતું. સંઘર્ષ વગર વાર્તા સંભવ જ નથી એવું પણ તેમણે જણાવ્યું. 

રાજુએ આ ટાસ્કનું તાત્પર્ય સમજાવતા કહ્યું કે  વાર્તાકાર તરીકે તમે કોઈને પણ ધિક્કારી ના શકો. વાર્તાકાર રાગ દ્વેષથી પર હોવો ઘટે. જૂની શિબિરનો સંદર્ભ આપતા રાજુએ કહ્યું કે પોર્ન મુવી મેકરને ધિક્કારનાર એક છોકરી એના પાત્રમાં એટલી ઓતપ્રોત થઈ ગઈ હતી કે તેના ગ્રુપમાં રહેલ સાધુની સેવિકા બનેલ છોકરીને કહ્યું હતું કે તું મારી સાથે આવી જા. અહીયાં પણ તારે એ જ કામ કરવાનું છે જે તું ત્યાં કરે છેઅને અહીં તેના પૈસા પણ મળશે. રાજુએ માણસ થવાની વાત પર ભાર મૂક્યો અને કહ્યું કે સારા અથવા ખરાબ એ પછીની વાત છે પહેલા તો માણસ થવું એ મહત્વનું છે. કેવી સરસ વાત!
છેલ્લે આવ્યો પ્રશ્નોત્તરીનો વારો.

ખાલી ચણો વાગે ઘણોના ન્યાયે મારા જ પ્રશ્નો વધુ હતા. મારો પહેલો પ્રશ્ન હતો કે વાર્તા કયા પુરુષમાં લખવી? જેના જવાબમાં રાજુએ કહ્યું કે વાર્તા લખવી કે શીખવું એ સતત અવિરતપણે ચાલતી પ્રક્રિયા છે. જેમ જેમ લખતાં જશો એમ વાર્તા પોતે જ એનું નેરેશન કહેતી જશે અને કહેશે કે મને આવી રીતે લખ. મારો બીજો પ્રશ્ન હતો કે વાર્તામાં લેખક ડોકાઈ જાય છે કે લેખક વર્તાય છે એટલે શું? તો જવાબ મળ્યો કે "એણે ડરતા ડરતા હેન પેકડ હસ્બંડની જેમ પત્ની આગળ વાત કરી" માં આ વાત લેખક કહી રહ્યો હોય તેવું લાગે. એટલે સીધેસીધું કહેવાને બદલે આ વાત આડકતરી રીતે વાર્તામાં આવી જવી જોઈએ. લેખકને જ્યારે એમ લાગે કે આ વાત વાંચકને નહિ સમજાય ત્યારે તે વાંચકને સમજાવવા બેસે ત્યારે લેખક ડોકાઈ જાય છે.

જાગુના સવાલ વાર્તામાં મેદ એટલે "શું" ના પ્રત્યુત્તરમાં રાજુએ જણાવ્યું કે એવો દરેક વધારાનો શબ્દ, ઘટનાવાકય, પાત્ર કે જેને કાઢી નાખવાથી વાર્તામાં કોઈ ફેર ના પડે તો એને વાર્તાનો મેદ કહેવાય. એના માટે ઉદાહરણ પણ સરસ વાપર્યું. હીરો હીરોઈનને પ્રપોઝ કરવા જતો હોય અને ત્યાં ચાવાળો છોકરો આવે અને હીરો હીરોઈનને આઇ લવ યુ ના કહી શકે તો ચાવાળાનું આવવું વાર્તાને ઉપકારક છે. પરંતુ ચાવાળો છોકરો આવે છતાં હીરો હીરોઈનને પ્રપોઝ કરે જ તો ચાવાળાના આવવાની ઘટના વધારાની છે. ટૂંકમાં જો બંદૂક ટિંગાડેલી બતાવો તો એ ફોડવી જ પડે.

બીજો એક પ્રશ્ન એવો હતો કે વાર્તામાં પાત્રો ધાર્યા કરતાં વધી જાય છે અથવા વાર્તા નિયંત્રણ બહાર ચાલી જાય છે ત્યારે રાજુએ જે જવાબ આપ્યો એ નોંધનીય છે. કોઈ પણ ઘરમાં નવી નવેલી વહુ આવે ત્યારે ઘરના બધા જ સભ્યોની તેના માટેની અપેક્ષા ખૂબ જ વધારે હોય છે. સામે પક્ષે વહુની પણ કંઇક આશા અને અપેક્ષા હોય છે. પરંતુ કોઈ વહુને તો પૂછતું જ નથી કે એને શું જોઈએ છે. બસ આ જ વસ્તુ વાર્તા સાથે પણ થાય છે. આપણે વાર્તાને આપણા નિયંત્રણમાં કરવા માંગીએ છીએ પણ વાર્તાને તો પૂછતા જ નથી કે એને શું જોઈએ છે. વાર્તા અને પાત્રોને આપણે આપણા સંતાનની જેમ સમજવા પડે. તો જ એની જોડેથી ધાર્યું કામ લઈ શકાય. 

પ્લોટ ન સૂઝવા અંગેના બીજા એક પ્રશ્નના જવાબમાં રાજુએ કહ્યું હતું કે તમે રોટલી બનાવવાનું ચાલુ કરો ત્યારે શરૂઆતના સમયમાં રોટલીનો આકાર આવતો જ નથી. પણ જેમ જેમ વર્ષો વીતે છે તેમ એમાં તમારી મહારત આવતી જાય છે. વાર્તાનું પણ એવું જ છે. જેમ લખાતી જશે એમ પ્લોટ સૂઝતા જશે. 

વળી કોઈકે એવું પણ પૂછ્યું કે હું વાર્તા વાંચું ત્યારે એના પાત્રો સતત મારા મનનાં રમે છે અને મને સતત તેના વિચાર આવે છે. તો રાજુએ શાંતિથી કહ્યું કે આવું થાય એ ખોટું નથી. આ વાત તમે તમારા પતિને પ્રેમ કરો છોકરો છો તો કેટલો કરો છો ના જવાબ જેવી છે. એનું કંઈ માપ ના જ હોઇ શકે. પ્રયોગ અંગે સવાલ કરતાં રાજુ એ કહ્યું કે વારેવા એક પ્રયોગશાળા જ છે. ત્યાં પ્રયોગ નહિ કરો તો બીજે ક્યાં કરશો?

પોણા છ થયાં હતા અને બધા સભ્યો ઊભા થઈ ગયા હતા એટલે રાજુએ સભા સમાપ્તિની ઘોષણા કરી. ફરી શંખ વગર જ. ફોટા ફોટી રમી બધા છૂટા પડ્યા.

દર્શનાના ઘરેથી રાજુનો સામાન લઈ અમે સ્ટેશન પહોંચ્યા. ત્યાં અંકુર અને મયુરિકા તેમના બચ્ચાંને લઈને રાજુને મળવા માટે ખાસ આવ્યા હતા. તેમની સાથેની મુલાકાત પણ ઘણી રસપ્રદ રહી.
જો કે એક વાતનો અફસોસ રહેશે કે બેતાલીસ વર્ષનો ઢાંઢો થયો તોય લાજો લાડી જેવો શર્મિલો જ રહ્યો અને હાજર રહેલાં સભ્યોના નામ બાબત શિબિર પછી પણ કોરો ધાકોર જ રહ્યો. કદાચ પુરુષ સભ્ય વધારે હોત તો પણ આ જ પરિણામ હોત. મારે મારો સ્વભાવ સુધારવો જ રહ્યો.

આખા લેખમાં ક્યાંય પણ ડબ્બા પાર્ટી, કે એમાં અમે કેવી મજાથી કેવી કેવી, કેટલી કેટલી વસ્તુઓ ગોળ કુંડળે બેસી ખાધી હતી એનો ક્યાંય ઉલ્લેખ નથી કર્યો.  ધ્યાનથી સાંભળજો એટલે કે વાંચજો મિત્રો! એ હકીકત છે કે મેં ક્યાંય પણ એવું પણ નથી લખ્યું કે લવલીવાળો મુખવાસ ખરેખર લવલી હતો, કે પછી બિરિયાનીને મીઠી સોડમથી જ નાક તરબતર થઈ જતું હતું કે પછી કઈ વસ્તુ પહેલા ખાવી અને કઈ પછી ખાવીની મીઠી મૂંઝવણ થતી હતી, કે પછી અલગ અલગ થેપલા, ઢોકળા, અથાણાં અને ચટણી જેટલી વાર ખાઈએ એટલી વાર વધુ ખાવાનું મન થતું હતું,. કે પછી દિલથી બનાવીને લવાયેલી તમામે તમામ વાનગીઓમાં અમૃતથી પણ અદકો સ્વાદ હતો. -આમાંનો એક અક્ષર પણ મેં મારા લેખમાં નથી લખ્યો તેની નોંધ લેવી ઘટે. તેથી કોઈ શ્રદ્ધા ડગમગે નહિ એ જોવું રહ્યું.

તા. ક. :  શિબિરના શરૂઆતમાં મેં વિડિયો લીધા હતાં પણ રાજુને કેમેરાની આંખે જોવા કરતા મારા ચર્મચક્ષુથી નીરખવાનું મને વધુ યોગ્ય લાગ્યું એટલે પછી મેં ફોન બાજુમાં મૂક્યો. લખવાની આળસને કારણે મેં કોઈ મુદ્દા ટપકવ્યા નહોતા. વર્ષોની મારી સાથી મારી સ્મૃતિના સહારે આ લેખ લખ્યો છે. અસ્તુ.


આડવાત: મારી અને રાજુની ટ્રેન રાત્રે હતી એટલે મને થોડા વધુ કલાક રાજુ સાથે રહેવાની તક મળી. એમાં રાજુ  જોડેથી એક સરસ વાત શીખવા મળી. રાજુની વળતા  મુસાફરીમાં ત્રણ વેઇટિંગથી ટિકિટ કન્ફર્મ ના થઈ. છેક મુંબઈ સુધી જનરલ ડબ્બામાં જવાનું હતું. સૌ પ્રથમ રાજુ ફોકસ થઈ ગયા અને એમણે નક્કી કરી લીધું કે એમની પ્રાથમિકતા સમયસર રેલવે સ્ટેશન પહોંચવાની છે. સ્ટેશન પર પહોંચી  ટ્રેનના ઘણા વિકલ્પમાંથી   એક વિકલ્પ પસંદ કર્યો અને બાકીના એલીમીનેટ કર્યા.  છેવટે એક ટ્રેનમાં અડધે સુધી ઊભા ઊભા અને પછી બેસીને મુંબઈ પહોંચ્યા. મેનેજમેન્ટના પાઠનો સુંદર વ્યવહારિક અમલ. વાર્તામાં પણ ફોકસ થઈ એક પ્લોટ પર વાર્તા ચાલુ કરી વધારાના વિચારોને  બાજુ પર મૂકી કામ કરતા જઈએ તો સરસ પરિણામ મળે.
############


આગળ વાંચો »

Friday, 17 January 2020

વારતા શિબિર : ભરૂચ (૧) - જાગુ પટેલ



વારેવા : ૧૨મી જાન્યુઆરી ૨૦- ભરૂચ - પ્રથમ વારતા શિબિર: જાગુ પટેલ :
વડોદરાથી ભરૂચ કંઈક શીખવા માટે જવાનું હોય અને એજ દિવસે પાછું ફરવાનું હોય ત્યારે અંદરથી કંઈક શીખવાની પ્રબળ ઇચ્છા હોય તો જ ઠંડીમાં આટલી વ્યસ્તતા વચ્ચે પણ આળસ વગર સમય કાઢી શકાય. વરસથી સુનીલના અતિઆગ્રહ અને રાજુના આમંત્રણ છતાં હું અમદાવાદની એક પણ શિબિરમાં જઈ શકી નહતી.એક અકથ્ય રોમાંચ, આતુરતા અને મૂંઝવણ સાથે વડોદરાથી ભરૂચ જવા પ્રસ્થાન કર્યું.





હું અને જ્યોતિબેન (જેમને પણ હું પહેલીવાર જ મળી હતી) ટ્રેનમાં મુસાફરી કરીને ભરૂચ અને ત્યારબાદ રીક્ષામાં લગભગ ૧૧ વાગ્યે શિબિરસ્થળ ઉપર પહોંચ્યાં. શિબિરસ્થળ ત્રીજા માળે હતું. અને બીજા માળે દર્શનાનો કોચિંગ કલાસ. દર્શનાને મળવા ઉપર જવા પગથિયાં ચઢતા જ હતા કે નીચે જ રાજુ અને હિમાંશુને ઉભેલા જોયા. રાજુને જોતા જ હું તો અડધા દાદરા ચઢી ગયેલી પાછી ઉતરી ને હરખપદુડી થઈને લગભગ દોડતી રાજુ પાસે પહોંચી. વર્ચ્યુલી રાજુને દોઢ વર્ષથી ઓળખતી હતી પણ ભરૂચશિબિરમાં પહેલીવાર મળવાનું સૌભાગ્ય સાંપડ્યું. રાજુને ફ્રેશ થવા જવાનું હોવાથી અલપઝલપ મુલાકાત કરી. અમે ઉપર દર્શના પાસે પોહનચ્યા જેઓ અલોહા કોચિંગ કલાસ ચલાવે છે. એમના ઓફિસમાં પ્રીતિ અને વંદના અમારી પહેલા જ આવીને બેઠેલા હતા. શિબિરને કલાકની વાર હતી જેથી અમે દર્શનાને કહ્યું તમતમારે કલાસ પતાવો. અમે શિબિરના હોલમાં જઈને બેસીએ છીએ. પણ દર્શના શિબિર સ્થળ બતાવવા અમારી સાથે ત્રીજે માળે હોલ પર આવ્યા. હોલનું સફાઈ કામ થતું હતું. દર્શનાએ બાઈને શેતરંજી પાથરી આપવાની સૂચના આપીને નીચે ગયા. અમે ચાર બહેનોએ ઓળખવીધી કરી.



ધીરે ધીરે એક પછી એક આવતા ગયા. વૈશાલી, દિના, ઉન્નતિ, ડોક્ટર સાહેબ, વ્યાસ સાહેબ અને રાજુ અને હિમાંશુ પણ આવી ગયા. પુરુષો લઘુમતીમાં હતા. સૂત્રધાર રાજુએ સમય ન બગાડતા શિબિરની શરૂઆત કરવાનું કહ્યું. શિબિરનો પ્રથમ તબક્કો ચાલુ થયો. થોડી બેચેની સહ જિજ્ઞાસા અને હતી કે કેવી હશે શિબિર !! સાથે મનમાં ઉઠતાં સવાલ કે "શુ હું આ શિબિર માટે યોગ્ય છું ?"અને સૌથી વધુ બીક લાઈવ ટાસ્કની અને આપેલા હોમવર્કની હતી જેમાં મનગમતી કોઈપણ વાર્તામાં તમને શું ગમ્યું એ જણાવવાનું હતું. શરૂઆતી સરના સંબોધન પર રાજુએ એમની લાક્ષણિકતામાં રમૂજ સાથે કહ્યું કે "મને કોઈ સર, ભાઈ, કે લાંબા વાળને લીધે ભાભી કહેવાની જરૂર નથી, ફક્ત રાજુ પર્યાપ્ત છે". ત્યારબાદ મનગમતી વાર્તા વિશે બોલવાના શ્રીગણેશ દીનાએ કર્યા અને વાર્તા હતી "મારી ચંપાનો વર". મારાથી એકદમ "શીટ" બોલાઈ ગયું. દિના બોલતા અટકી ગયા. મને લાગ્યું કે મેં ખોટી રીતે પ્રતિક્રિયા આપી હતી એટલે કોઈને ગેરસમજ ન થાય માટે મેં ચોખવટ કરી કે હું પણ એજ વાર્તા વિશે બોલવાની હતી. પણ રાજુએ એવું કહીને ચિંતા દૂર કરી દીધી કે "એમાં શું!! પચીસે પચીસ જણા પણ આજ વાર્તા વિશે બોલી શકે છે. અને બધાનું જુદું પણ પડશે જ કારણકે તમે અલગ અલગ વ્યક્તિ છો એટલે તમારો દ્રષ્ટિકોણ પણ અલગ અલગ હોય. વાર્તામાં શુ ગમ્યું એ કહેવા કરતા મારા સહિત બધાથી વાર્તા પરિચય અપાઈ જતો હતો. રાજુને વારંવાર કહેવું પડતું કે પરિચય નહીં પણ શુ ગમ્યું ફક્ત એ જ કહો." પછી રાજુના એક વાક્યે ધરપત આપી કે "અહીં હું તમારી એક્ઝામ લેવા નથી બેઠો, બોલી શકો તો ઠીક અને નહીં બોલી શકો તો યે વાંધો નથી. મારે ફક્ત તમારો વાર્તા સાથેનો સંબંધ જાણવો છે".

આ તબક્કો પૂરો થતાં સુધી લગભગ બધા શિબિરાર્થી આવી ચુક્યા હતા.

========================


હવે બોલવાનો વારો રાજુનો હતો. અમે રાજુ તરફ મીટ માંડી. રાજુ એ બોલવાનું ચાલુ કર્યું..
આલબર્ટ આઇન્સ્ટાઇને કહ્યું છે કે ભણતર પૂરું કર્યા પછી પણ જે યાદ રહે તે જ સાચું ભણતર છે. આપણે શુ શીખવાનું છે અને કેવી રીતે શીખવાનું છે એની ચર્ચા કરીશું. અને એમાં તમારા બસ્સો ટકા યોગદાનની જરૂર છે શીખવાડવા માટે મારુ યોગદાન ઝીરો હોઈ શકે છે પણ શીખવા માટે તમારું યોગદાન 200 ટકા જરૂરી છે. હું માથું પટકીને પણ તમને શીખવી ના શકું પણ તમે માથું પટક્યા વગર શીખી શકો ખરા.

વાર્તા કેમ લખવી ?
કારણ તમે લખી શકો છો એટલે લખવી. કોઈ પણ પ્રકારનું સર્જન સર્જકના બાળક જેવું હોય છે. એવી જ રીતે વાર્તા એ વાર્તાકારનું બાળક હોય છે એટલે શરુઆતમાં એ પોતેજ પોતાના સર્જનના પ્રેમમાં હોય છે. અને જ્યારે આસપાસના લોકોને એ કૃતિ સંભળાવે ત્યારે લગભગ બધા એના વખાણ જ કરતા હોય છે. મારો એવું કહેવાનો લગીરે મતલબ નથી કે એ લોકો ખોટા છે. પણ તેઓનો વાર્તા સાથેનો સંબંધ કેવો છે એ મહત્વનું છે. જેમકે હું મારી કામવાળી બાઈને મારી વાર્તા સંભળાવું તો તે વખાણ જ કરશે. અને આવા ખોટા વખાણ તમને ગેરમાર્ગે દોરે છે.
અત્યારે આપણે એક વિચિત્ર પ્રકારની ગરીબીમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે તેવામાં ૬ થી ૭ કલાક વાર્તા શીખવાને આપવા એ અગત્યની વાત છે. બીજી વાત કે તમે કોઈ પણ કામ કરી રહ્યા છો એમાં સ્પષ્ટતા હોવી જરૂરી. ઉદાહરણરૂપે તમે બીકોમ કરી રહ્યા છો તો કેમ કરો છો ? તમારે કરવું છે એટલે? કે મમ્મી પપ્પા ઈચ્છે છે એટલે કરો છો ? એનો જવાબ શોધો. ફક્ત વાર્તાનું સર્જન જ નહીં પણ જીવનમાં તમે કોઈ પણ કામ કરી રહ્યા હોય તો એમાં સ્પષ્ટતા હોવી ખુબજ જરૂરી. અત્યારે ગુજરાતી કે અન્ય કોઈ પણ સાહિત્ય એક ખરાબ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. સ્થાપિત અને પ્રખ્યાત લેખકો ઉત્સાહવર્ધક પ્રયાસ એટલે નથી કરી રહ્યા કે ક્યાંક તેઓ વૃદ્ધ છે અને ક્યાંક એમને આવા બધાની જરૂર જણાતી નથી. એટલે આ કામ હું કરી રહ્યો છું. બીજું કે "ભોગતા વીણ કલા શૂન્ય છે". ગમે એટલો સારો કલાકાર હોય પણ એની સાક્ષી કે કદર કરવા વાળું કોઈ જ ન હોય તો એ બધું એના માટે નકામું છે. સોશીયલ મીડિયાના આક્રમણે સાહિત્ય જગતને ઘણું નુકશાન પહોંચાડ્યું છે. બધાને કંઈક કહેવું તો છે પણ કોઈ સાંભળવા વાળું નથી.જેમકે એક વ્યક્તિના જીવનમાં કંઈક ઘટિત થયું સારું કે ખરાબ એને શેર કરવું છે પણ એને કોઈ સાંભળનાર નથી. અથવા સાંભળવા વાળા છે તો ન્યાયાધીશ બનીને સાંભળે છે. તો તમારે અભિવ્યકત થવું છે તો ક્યાં થશો !! લખો.
વારેવા જેવા ગ્રુપ તમને આ મોકળાશ આપે છે. અહીં તમારી અભિવ્યક્તિ જેવી તમારી લખેલી વાર્તાઓ બીજા દ્વારા વંચાય છે. વિવેચનાત્મક ટિપ્પણી ઓ થાય છે. એટલે તમને સમજાય છે કે મારી વાર્તામાં શુ સારું હતું ને શુ મારે સુધારવાની જરૂર હતી. લખતા પહેલા અઢળક વાંચો.

ટૂંકીવાર્તા કેવી હોવી જોઈએ ? ----
"
વિષય ચવાયેલા હોઈ પણ એનો રજુઆતમાં જુદા પણું એ જ તમારી કૃતિને સ્પેશિયલ બનાવે છે. જેમકે પ્રેમ વિષય પર અઢળક લખાયું છે પણ એની રજૂઆતના સ્તર અલગ અલગ હોઈ શકે." એ વાત રાજુ એ દિલ ચાહતા હે ના બે દ્રશ્ય દ્વારા સમજાવી. દ્રશ્ય 1. જેમાં પ્રીતિ ઝિન્ટા પોતાની તરફ આવી રહેલા ડરામણા વ્યક્તિથી એક ડર અને મૂંઝવણ સાથે સ્ટેશને બાંકડા પર બેઠી હોય છે. અને હીરો એને એ વ્યક્તિથી બચાવવા આવે છે. પરંપરાગત રીત એવી હોય કે હીરો આવીને પેલાને ઝાપટ મારે અથવા કંઈક ગુસ્સામાં બોલે. પણ અહીં હીરો આવીને પેલા ડરામણા વ્યક્તિને ભેટી પડે છે અને કહે છે "તુમ ઠીક હો ? ડરના નહીં મેં હું ના" પેલો એકદમ હેબતાઈને ભાગી જાય છે કારણકે આવું એને ક્લપ્યુ જ ન હતું. દ્રશ્ય 2. જેમાં મોટી ઉંમરની ડિમ્પલ પોતાના જન્મદિવસે પોતાની દીકરીને લઈને દુઃખી હોય છે અને તે અક્ષય ખન્નાનો પ્રેમ હોય છે. એટલે એને ચિઅર અપ કરવા અક્ષય ના બીજા બે દોસ્ત આવીને કહે છે કે "હમ કેક ખાને કહીભી જા શકતે હૈ". અસલમાં એ ડિમ્પલને ખુશ કરવા આવ્યા હોય છે. આમ ચવાયેલા વિષયને પણ ઘરેડથી અલગ રજુઆત કરીને સુંદર રચના બનાવી શકાય. એ વાત બીજા એક બે ઉદાહરણ પણ આપીને ચર્ચા કરી.
===========================
ત્યારબાદ યથાશક્તિ ગુપ્ત આર્થિક યોગદાનની વાત કરી. અને સાથે રાજુએ આત્મશ્લાઘા વગરનો પોતાનો પરિચય આપ્યો. અને વાતવાતમાં પોતાને ગમતી પાકિસ્તાની સિરીઝ "હમસફર" અને તુર્કીસ્તાની વેબ સિરીઝનો ઉલ્લેખ કર્યો.

==========================
ઉપરોક્ત ચર્ચામાં બપોરના બે વાગ્યા સુધી ચાલી. બધાને ભૂખ પણ લાગી હતી એટલે પેટને ન્યાય આપવા બ્રેક લીધો. અને અમારી બહુ ચર્ચિત ડબ્બા પાર્ટી શરૂ થઈ. રાજુ એમની બીડીને ન્યાય આપીને અમારી સાથે જોડાયા. બધા વીસ વીસ જણ નું જમવાનું લઈને આવ્યા હતા. ખૂબ બધી વાનગીઓ અને એટલી બધી હતી કે બધાના જમ્યા બાદ પણ ખૂબ વધ્યું હતું. બાકીના દસ જણ ખાઈ શકે એટલું. બાકી બધી ડબ્બા પાર્ટીની વાતો થઈ ગઈ છે. ... એટલે અહીં એ ચર્ચા ટૂંકાવું છું. (શ્રદ્ધાએ વધુ લખવાની ના કહી હતી😄)
==
=========================

લંચ પછી આગળ રાજુએ ફરી પોતાની વાતનો દોર સાધ્યો. અને કેટલાક મુદ્દા ટાંક્યા.
કોઈ પણ લેખકની પહેલી જ કૃતિ બેસ્ટ હોય એવું ના બને. એ એક પ્રક્રિયા છે. જે ધીરે ધીરે તમને ઘડે છે. તમે પાંચસો વાર્તા વાંચો એટલે તમારી અંદર તમારો પોતાનો એક વિવેચક તૈયાર થાય છે જે તમારી પોતાની લખેલી વાર્તાને પણ તટસ્થ રીતે મૂલવી શકે છે.
*
બીજું કે વાર્તાનો અંત કયારેય આવતો નથી. એટલે એને એક ખુબસુરત મોડ આપવો.

વાર્તા લખતી વખતે 'જે હોય' એ કહેવાનું છે, નહીં કે 'જે હોવું જોઈએ'. હોવું જોઈએ એટલે આદર્શ, સંસ્કાર, નીતિ જે આપણને આપણા વડીલો ધર્મગુરુઓ પાસેથી મળેલા છે. - જેમકે પિતાએ બાળકને મારવું ના જોઈએ. પતિ પત્નીએ એકબીજાને માન આપવું જોઈએ. વાર્તાનું સૌથી મોટું દુષણ એ છે કે તેમાંથી ઉપદેશ ડોકાય. ઉપદેશ જ સાંભળવો હોય તો મોરારીબાપુ પાસે જ ન જાય કે તમારી વાર્તા વાંચે!!

એ સમજાવ્યું તમારા દરેકે દરેક પાત્રોને સારી રીતે ઓળખો, જાણો અને સમજો. બીજા નાના મોટા ઘણા પાસા વિશે ચર્ચા ચાલી. રાજુ સમજાવતા હતા ત્યારે આટલી સરસ ડબ્બા પાર્ટી પછી વૈશાળીને એક ઝોકું આવી ગયું હતું. ત્યારે રાજુ એ જ પોતાની રમુજી સ્ટાઇલ માં બોલ્યા કે હું કેટલું ખરાબ બોલતો હોઇશ કે મારી એકદમ ફ્રન્ટમાં બેઠેલી વ્યક્તિને પણ ઝોકું આવી શકે!!

=============================
હવે ચાનો સમય થઈ ગયો હતો. સમય ઓછો પડવાને કારણે વાર્તા વાંચવાના ટાસ્કને મુલતવી રાખ્યો. અને એક બે બહેનો જવું પડે એવું જ હોવાનું કારણ બતાવી અમને ગુડબાય કર્યું.
=============================

લાઈવ ટાસ્ક –

ચાની ચુસ્કી સાથે રાજુએ લાઈવ ટાસ્ક માટે એવી વ્યક્તિને ધારવાનું કહ્યું કે જેને તમે સૌથી વધારે ધિક્કારતા હોય. બધાએ પોતે ધિક્કારતા હોય પાત્ર કહ્યા. હું જેને સૌથી વધારે ધિક્કારુ પાત્ર એવા પુખ્ત અથવા વડીલો જે સજ્જન હોવાનો ડોળ કરી વ્હાલની આડમાં બાળકો સાથે દુષકર્મ કરતા હોય. અને  મિનિટનો પણ સમય આપ્યા વગર ત્રણ ત્રણની ટોળી બનાવી રાજુ અમને પાત્ર પ્લે કરવાનું કહ્યું. અચાનક પહેલી વાર એકટીંગ કરવાનું આવ્યું તો થોડો ડર લાગ્યો કે કેવી રીતે કરીશ પણ રાજુ જેવા સૂત્રધાર હોય એટલે પહેલી હાશ હોય. અમારી ટોળીમાં મારાં ઉપરાંત એક વેન ડ્રાઈવર, ને એક ભ્રષ્ટ રાજકારણી હતા. કોણ શુ બોલશે એની પણ સ્ક્રીપ્ટ હતી. પાત્રમાં ઘુસી જે આવડે એનું અનુસંધાન બીજા સાથે સાધવાનું હતું. સૌ પ્રથમ વેન ડ્રાઈવર બોલ્યો : " બાળકો તો ગાંડા કરીદે છે કેટલું તોફાન, મસ્તી, નાકે દમ લાવીદે છે". હું બહારથી સજ્જન અંદરથી દુર્જન બોલી : "અરે બાળકો તો કેટલા વ્હાલા હોય મને તો એમને વ્હાલ કરવાનું બહુ ગમે." વેન ડ્રાઈવર : "એમતો ભૂલકાંઓ મસ્ત મજાના હોય. પણ તોફાન કરે ત્યારે આકરા લાગે". હું : અલ્યા ક્યારેક રમાડવા દઈશ? એટલામાં ભ્રષ્ટ રાજકારણી આવે છે. તે બોલી : "તે તમને એટલા બાળક કેમ ગમે છે ?" હું : "અરે બાળકો ગમવાનું તે કોઈ કારણ હોય મને તો ખૂબ ગમે કહીને આંખ મારી (રાજકારણી મારા ઈરાદા સમજી ગયો) તે બોલ્યો : અરે રમાડવાજ હોય તો અનાથાશ્રમના બાળકો છે. આવજો હું લઇ જઈશ. એટલામાં વેન ડ્રાઈવર અમારા બન્નેની લુચ્ચાઈ પારખીને રાજકારણીને ઉદ્દેશીને બોલ્યો : "સાહેબ અમારે પણ બહુ પંગા છે પોલીસોના કાંઈક કરોને, હું તમારી મદદ કરું તમે મારી". હું : "આવો એક દિવસ મારા ઘરે મહેફિલ જમાવીએ". રાજકારણી : "જરૂર આવીશ...”

- અમારું પર્ફોર્મન્સ પત્યું. બધાએ તાળીઓ પાડી ઉત્સાહ વધાર્યો. બધાની તિકડી સરસ જામી હતી. બધાએ ધાર્યા કરતાં ઘણું સારું નાટક ભજવ્યું. સૌથી સરસ ડો. વિનોદ ગૌર, જે. સી. વ્યાસ અને બીજા એક બહેનનું હતું. તેઓની ટોળીમાં એક ચોર, એક સંત, અને એક રાજકારણી હતા. સૌથી વધારે હસવું સંતના સંવાદમાં આવ્યું જેમાં તેઓ મહિલા રાજકારણીને કહે છે કે હું દિવસે સ્ત્રીઓનુ મોઢું નથી જોતો. લાઈવ ટાસ્કમાં ખૂબ મજા આવી. અને પછી રાજુએ સમજાવ્યું કે તેઓએ એવું કરવાનું કેમ કહ્યું. એમણે સમજાવ્યું કે વાર્તામાં ઘર્ષણ હોવું જરૂરી અને તમારા દરેક વાર્તાના પાત્ર સાથે તમારો સમભાવ હોવો જરૂરી. અસલ જિંદગીની વાત અલગ છે પણ તમારી વાર્તાના પાત્રો નાયક હોય કે દુષ્ટ પાત્ર તમારે એને પ્રેમ કરવાનો છે તો જે પાત્રને તમે પાત્રને ન્યાય આપી શકશો.

=============================

સૌથી છેલ્લો તબક્કો પ્રશ્નોત્તરીનો હતો. જેમાં પણ સરસ સવાલ કરાયા.
દર્શનાનો સવાલ - મારા પાત્રો મારી અંદર જીવે છે ઘણા સમય સુધી એમની અસર રહે છે.
રાજુનો જવાબ એ તો સારી વાત કહેવાય. ઉદાહરણરૂપે કહ્યું અત્યારે તમે તો મને એવું પૂછી રહ્યા છો કે હું મારા પતિને આટલો પ્રેમ કરું છું તે બરોબર કહેવાય !!

ઝરણાનો સવાલ હું જેમ જેમ વાર્તા લખું એમ પાત્રો વધતા જાય છે.
રાજુનો જવાબ એક કપલ બેઠું છે. એક ચા વાળો આવીને ચા આપે છે. અહીં ચા વાળા પાત્રને બતાવવું બિનજરૂરી છે. જ્યાં સુધી એનાથી પાત્રોને કોઈ ફેર નથી પડતો. હા પાત્રોની વાતમાં પણ જો ચા વાળો હોય અને એને ટાંકીને નાયક કે નાયિકા કઇ કહેવા માંગતા હોય તો જ એ પાત્ર જરૂરી બને.

વાર્તા લખતી વખતે મનગમતા લેખકની અસર આવી જાય છે.
રાજુનો જવાબ એટલું વાંચો કે ધીરે ધીરે તમારી અંદરનો જે વિવેચક છે એ જ તમને કહેશે કે આ અસર આવી રહી છે.
મારો જાગુનો સવાલ વાર્તામાં મેદ હોય એટલે શું ?

રાજુ નો જવાબ ફરી એ જ કે જે વાતોથી વાર્તામાં કંઈજ ફેરના પડતો હોય અને ઉપયોગ પણ ના હોય એ વાતો વાર્તાનો મેદ કહેવાય.
આ પ્રશ્નોત્તરીનો દૌર ચાલતો હતો એ દરમ્યાન ગુપ્ત આર્થિક યોગદાનની શરૂઆત મેં જ કરી. અને પછી બધાએ વારાફરતી કર્યું.
આવા બીજા બે ચાર સવાલ થયા. અને રાજુએ સંતોષકારક જવાબ પણ આપ્યા.
============================

શિબિરનું સમાપન ગ્રુપ ફોટોસ અને ગ્રુપ સેલ્ફી દ્વારા થયું. એકબીજાને વિદાય આપી. મને અને જ્યોતિબહેનને વ્યાસ સાહેબે પોતાની કારમાં સ્ટેશન સુધી લિફ્ટ આપી.

નોંધ : પહેલી શિબિર હતી. કાર્યપણાલી પણ અજાણી જ હતી. અહેવાલ મારે લખવાનો નહોતો. એટલે યાદશક્તિ પર ભરોસો રાખીને કોઈ મુદ્દા ટાંક્યા જ ન હતા. માટે કંઈક છૂટી ગયું હોય તો ભરૂચ શિબિરાર્થી અને રાજુની આગોતરા માફી માંગુ છું. ડૉક્ટરસાહેબ અહેવાલ આપવાના હતા છતાંય મેં શિબિરના બીજે જ દિવસે રાજુ ને પૂછ્યું કે હું પણ લખી શકું મારો અનુભવ ? અને રાજુએ લીલી ઝંડી આપી દીધી. છેલ્લે રાજુની સૌથી ગમેલી વાત કે રૂટિનના જે પેટર્ન હોય એને ક્યારેક ક્યારે તોડવી. ઘણી મજા આવશે. સાદું ઉદાહરણ કે રોજ બસમાં જતા હોય તો ક્યારેક રીક્ષામાં જવું.


વડોદરાની શિબિર વહેલી તકે થાય એવી ઈચ્છા છે.

શિબિરમાં ઉપસ્થિત મિત્રો :
1.
ડો. વિનોદ ગૌર (લહિયો) - ભરૂચ
2.
પ્રીતિ શાહ -અંકલેશ્ર્વર
3.
દર્શના વ્યાસ 'દર્શ' - ભરૂચ
4.
વંદના વાણી - બારડોલી
5.
દિના રાઈચુરા - સુરત
6.
વૈશાલી ગોહિલ - ભરૂચ
7.
જાગુ પટેલ - વડોદરા
8.
જ્યોતિ આશિષ વસાવડા- વડોદરા
9.
ઉન્નતિ જોશી "મીઠી" - ભરૂચ
10.
કિરણ જોગીદાસ 'રોશન' - ભરૂચ
11.
ચૈતાલી પંડ્યા - ઉકાઈ
12.
ઝરણા રાજા - ભરૂચ
13.
જે.સી. વ્યાસ - ભરૂચ
14.
હિમાંશુ પરીખ – અમદાવાદ

( આટલા નામ મને યાદ છે ..)

##########################################



આગળ વાંચો »